Bədəndə ağ ləkələrin yaranması kifayət qədər yayılmış dəri şikayətlərindən biridir. Bu ləkələri görən zaman insanların ilk düşündüyü səbəblərdən biri vitiliqodur. Lakin dəridə rəng itkisi yalnız vitiliqo ilə əlaqəli deyil. Göbələk infeksiyaları, əvvəlki dəri iltihabı, günəş zədələnməsi, quruluq, çapıqlar və bəzi piqment pozğunluqları da dəridə ağ və ya açıq rəngli sahələrin yaranmasına səbəb ola bilər.
Dərinin rənginin açılması tibbi baxımdan hipopiqmentasiya, piqmentin tam itməsi isə depiqmentasiya kimi təsvir olunur. DermNet-in məlumatına görə, dəridə açıq və ağ sahələrin çoxsaylı səbəbləri mövcuddur və onların bir-birindən fərqləndirilməsi yalnız rəngə baxmaqla həmişə mümkün olmur.
Buna görə bədəndə ağ ləkə yarananda əsas məsələ yalnız onun necə göründüyü deyil, nə vaxt yarandığı, harada yerləşdiyi, böyüyüb-böyümədiyi, səthinin qabıqlı olub-olmaması və həmin nahiyədə əvvəl hər hansı səpgi, iltihab və ya zədə olub-olmamasıdır.
Bədəndə ağ ləkələr niyə yaranır?
Dərinin rəngi əsasən melanin adlı piqmentlə müəyyən olunur. Melanin melanosit adlanan hüceyrələr tərəfindən hazırlanır. Bu hüceyrələrin fəaliyyətinin azalması dərinin açıq rəngdə görünməsinə, melaninin tam itməsi isə daha ağ sahələrin əmələ gəlməsinə səbəb ola bilər.
Bədəndə ağ ləkələrin ən çox rast gəlinən səbəbləri arasında:
- vitiliqo;
- pityriasis versicolor, yəni əlvan dəmrov;
- iltihab və ya dəri xəstəliyindən sonra yaranan hipopiqmentasiya;
- pityriasis alba;
- idiopatik damcıvari hipomelanoz;
- çapıq və əvvəlki dəri zədələnmələri;
- bəzi anadangəlmə piqment dəyişiklikləri;
- dərinin müəyyən maddələrdən qıcıqlanması və ya kimyəvi təsirə məruz qalması
yer alır.
Bu səbəblərin hər birində ağ ləkənin görünüşü və müalicəsi fərqli ola bilər.
Bədəndə ağ ləkələr vitiliqo deməkdir?
Xeyr. Dəridə ağ ləkə müşahidə olunması avtomatik olaraq vitiliqo diaqnozu demək deyil.
Vitiliqo zamanı immun sisteminin melanositlərə qarşı yanlış reaksiya göstərməsi nəticəsində dərinin müəyyən sahələrində piqment itir. American Academy of Dermatology vitiliqonu dərinin rəngini itirməsinə səbəb olan tibbi vəziyyət kimi izah edir və qeyd edir ki, açıq və ya ağ ləkələrin bir çox fərqli səbəbi ola bilər.
Vitiliqoda yaranan ləkələr adətən:
- daha açıq və ya tam ağ rəngdə olur;
- aydın görünən sərhədlərə malik ola bilər;
- üz, əllər, ayaqlar, qoltuqaltı, diz və dirsək kimi nahiyələrdə görünə bilər;
- zaman keçdikcə böyüyə və yeni sahələr yarana bilər;
- həmin sahədəki tüklərin də ağarmasına səbəb ola bilər.
American Academy of Dermatology-yə görə vitiliqo bədənin istənilən nahiyəsində yarana bilər və bəzi insanlarda saç, qaş və kirpiklərdə də rəng itkisi müşahidə oluna bilər.
Dəridə yeni yaranmış ağ ləkəni yalnız görünüşünə əsasən vitiliqo adlandırmaq düzgün deyil. Bunun üçün dermatoloji müayinə lazımdır.
Vəfa Clinic-də dəri rəngi dəyişiklikləri, piqmentasiya və digər dermatoloji problemlərin qiymətləndirilməsi dermatologiya xidmətləri çərçivəsində həyata keçirilir.
Ağ ləkələrin səbəblərindən biri əlvan dəmrov ola bilərmi?
Bəli. Dəridə açıq və ya ağ ləkələrin geniş yayılmış səbəblərindən biri pityriasis versicolor, yəni əlvan dəmrovdur.
Bu vəziyyət dəridə normal şəkildə yaşayan Malassezia adlı mayayabənzər göbələyin həddindən artıq çoxalması ilə əlaqədardır. Daha çox isti və rütubətli havalarda, çox tərləyən insanlarda və yağlı dəriyə meyilli şəxslərdə müşahidə oluna bilər.
Əlvan dəmrov zamanı yaranan ləkələr:
- ağ, açıq çəhrayı, qəhvəyi və ya daha tünd rəngdə ola bilər;
- əsasən gövdə, kürək, sinə, boyun və qollarda görünə bilər;
- incə qabıqlanma ilə müşayiət oluna bilər;
- bəzən qaşınır;
- günəşdən qaralmış dəridə daha qabarıq görünür.
American Academy of Dermatology əlvan dəmrovun ağ ləkələrlə özünü göstərə bildiyini və belə hallarda onun vitiliqo ilə qarışdırıla biləcəyini qeyd edir.
Burada vacib fərqlərdən biri ləkənin səthidir. Əlvan dəmrovda çox vaxt xırda, incə qabıqlanma müşahidə olunur. Vitiliqoda isə ləkənin səthi adətən normal dəri kimi hamar olur.
Əlvan dəmrovun müalicəsi də vitiliqodan tamamilə fərqlidir. Buna görə düzgün diaqnoz qoyulmadan təsadüfi krem və ya göbələk əleyhinə preparat istifadə etmək məqsədəuyğun deyil.
Dəri xəstəliyindən sonra ağ ləkə niyə qalır?
Bəzən ağ və ya açıq rəngli sahə yeni yaranmış xəstəlik deyil, əvvəllər olmuş dəri probleminin nəticəsi ola bilər.
Ekzema, dermatit, psoriaz, göbələk infeksiyası, güclü iltihab, günəş yanığı və ya dərinin mexaniki zədələnməsindən sonra həmin nahiyədə melaninin yaranması müvəqqəti olaraq azala bilər. Buna postinflamatuar hipopiqmentasiya deyilir. DermNet bunu lokal hipopiqmentasiyanın geniş yayılmış səbəblərindən biri kimi göstərir.
Məsələn, əvvəl həmin nahiyədə:
- qızartı;
- qaşınma;
- səpgi;
- qabıqlanma;
- yara;
- yanıq;
- sızanaq;
- digər iltihabi proses
olubsa və həmin problem keçdikdən sonra açıq rəngli ləkə qalıbsa, səbəb vitiliqo yox, iltihabdan sonra yaranan piqment azalması ola bilər.
Bu tip ləkələr əsas səbəb aradan qalxdıqdan sonra tədricən əvvəlki dəri rənginə qayıda bilər. Bununla belə, bərpa müddəti hər insanda eyni olmur və bəzi hallarda aylarla davam edə bilər.
Məsələn, sızanaqdan sonra qalan rəng dəyişikliklərində dəri probleminin özünü və sonrakı piqment dəyişikliyini ayrı qiymətləndirmək lazımdır. Bu mövzuda Vəfa Clinic-in akne və onun səbəbləri haqqında məlumatı da faydalı ola bilər.
Uşaqlarda və üzdə ağ ləkələr niyə yaranır?
Xüsusilə uşaqlarda və yeniyetmələrdə üz nahiyəsində yaranan açıq rəngli ləkələrin səbəblərindən biri pityriasis alba ola bilər.
Pityriasis alba aşağı dərəcəli dermatitlə əlaqəli, daha çox uşaqlarda və yeniyetmələrdə müşahidə olunan bir dəri vəziyyətidir. Ləkələr əsasən yanaqlarda, çənədə, boyunda, çiyinlərdə və qollarda yarana bilər. Dərinin səthində incə qabıqlanma və quruluq müşahidə oluna bilər.
Bu ləkələr xüsusilə yay aylarında daha nəzərəçarpan görünə bilər. Bunun səbəbi ətrafdakı sağlam dərinin günəşdən qaralması, affected sahənin isə daha az rəng almasıdır.
Pityriasis alba adətən təhlükəli vəziyyət deyil və bəzi hallarda zamanla öz-özünə azalır. Dərinin quruluğu varsa, uyğun nəmləndirici qulluq kömək edə bilər. Lakin eyni görünüşü başqa piqment pozğunluqları da yarada bildiyindən davamlı və ya artan ləkələr dermatoloq tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
Günəşdən sonra bədəndə xırda ağ ləkələr niyə görünür?
Əgər ağ ləkələr xüsusilə qollarda, ayaqlarda və digər günəşə açıq sahələrdə çoxsaylı və xırda dairəvi formada yaranırsa, səbəblərdən biri idiopatik damcıvari hipomelanoz ola bilər.
Bu vəziyyət dərinin günəşə məruz qalan hissələrində kiçik, hamar, ağ və ya açıq rəngli ləkələrlə xarakterizə olunur. Ləkələrin ölçüsü çox vaxt bir neçə millimetr olur və onlar adətən heç bir narahatlıq yaratmır.
İdiopatik damcıvari hipomelanoz yaş artdıqca daha çox müşahidə olunur və uzunmüddətli günəş məruz qalması onun yaranmasında rol oynaya bilər. DermNet bu vəziyyəti xoşxassəli piqment pozğunluğu kimi təsvir edir.
Bu ləkələr vitiliqodan fərqli olaraq adətən çox kiçik olur və əsasən qol, baldır və sinənin günəşə açıq hissələrində yerləşir.
Çapıqdan sonra ağ ləkə yarana bilərmi?
Bəli. Dərinin əvvəlki zədələnməsi nəticəsində yaranan çapıq və ya çapıqlaşma da həmin sahədə piqmentin azalmasına və ləkənin daha açıq görünməsinə səbəb ola bilər.
Yanıq, yara, cərrahi müdaxilə və bəzi aqressiv prosedurlardan sonra dəri strukturu dəyişməklə yanaşı, melaninin yaranması da pozula bilər. DermNet ağ və açıq rəngli sahələrin səbəbləri arasında çapıq və əvvəlki dəri travmalarını da qeyd edir.
Belə ləkələrdə dərinin səthi də dəyişmiş ola bilər. Məsələn, çapıq normal dəridən daha hamar, daha qalın və ya tekstura baxımından fərqli görünə bilər.
Bu xüsusiyyət vitiliqodan fərqləndirmə zamanı dermatoloqa əlavə məlumat verir.
Dəridə ağ ləkələrin görünüşündən səbəbi necə ayırd etmək olar?
Ağ ləkələrin səbəbini müəyyənləşdirərkən yalnız rəngə baxmaq kifayət etmir. Dermatoloq adətən ləkənin xüsusiyyətlərini bir neçə istiqamətdə qiymətləndirir.
Əvvəlcə ləkənin nə vaxt yarandığı və nə qədər müddətdir mövcud olduğu araşdırılır. Daha sonra onun:
- ölçüsü;
- forması;
- sərhədləri;
- yerləşdiyi nahiyə;
- səthinin hamar və ya qabıqlı olması;
- qaşınma və digər simptomların olub-olmaması;
- yayılıb-yayılmaması;
- əvvəl həmin yerdə başqa dəri xəstəliyinin olub-olmaması
qiymətləndirilir.
Məsələn, qabıqlanan açıq ləkə əlvan dəmrovu düşündürə bilər. Kiçik və çoxsaylı ağ nöqtələr idiopatik damcıvari hipomelanozla uyğun ola bilər. Dəri xəstəliyindən sonra yaranan açıq sahə postinflamatuar hipopiqmentasiyaya işarə edə bilər. Sərhədləri daha aydın, tam ağ rəngli və böyüyən ləkələr isə vitiliqo ehtimalını artırır.
Bu xüsusiyyətlərin heç biri təkbaşına diaqnoz qoymaq üçün kifayət etmir.
Ağ ləkələrin diaqnostikasında Wood lampası nə üçün istifadə olunur?
Bəzi piqment dəyişiklikləri adi gözlə olduğundan daha az nəzərə çarpa bilər. Belə hallarda dermatoloq Wood lampasından istifadə edə bilər.
Wood lampası xüsusi ultrabənövşəyi işıq mənbəyidir və müəyyən piqment dəyişikliklərinin daha aydın görünməsinə kömək edə bilər. American Academy of Dermatology vitiliqo şübhəsində dermatoloqun Wood lampası ilə dərini müayinə edə biləcəyini bildirir.
DermNet də piqment pozğunluqlarında Wood lampasının bəzi rəng dəyişikliklərini daha aydın göstərmək üçün istifadə oluna biləcəyini qeyd edir.
Lazım gəldikdə dermatoloq əlavə olaraq dəri səthindən nümunə götürülməsi, göbələk müayinəsi və ya digər testlər də təyin edə bilər. Məsələn, pityriasis alba ilə digər hipopiqmentasiya səbəblərini ayırmaq üçün mikoloji müayinə və nadir hallarda biopsiya istifadə edilə bilər.
Bədəndə ağ ləkələr necə müalicə olunur?
Ağ ləkələrin müalicəsi onların səbəbindən asılıdır. Buna görə “ağ ləkə üçün hansı krem istifadə olunur?” sualının bütün pasiyentlər üçün eyni cavabı yoxdur.
Vitiliqo zamanı
Vitiliqo üçün müalicə xəstəliyin yayılma dərəcəsinə, ləkələrin yerləşməsinə, xəstəliyin aktiv olub-olmamasına və pasiyentin gözləntilərinə görə dəyişə bilər. Müxtəlif topikal və fototerapiya əsaslı yanaşmalar istifadə edilə bilər və bəzi hallarda bir neçə müalicə üsulu birlikdə tətbiq olunur. AAD də vitiliqoda fərdi müalicə planının hazırlanmasının vacibliyini vurğulayır.
Əlvan dəmrov zamanı
Əgər ağ ləkələrin səbəbi pityriasis versicolor-dursa, müalicə göbələk əleyhinə yanaşmalara əsaslanır. İnfeksiya aradan qalxdıqdan sonra dərinin rəngi dərhal bərpa olunmaya bilər. Çünki göbələk müalicə edilsə belə, melanin istehsalının normallaşması vaxt tələb edə bilər.
İltihabdan sonra yaranan hipopiqmentasiya zamanı
Əsas dəri problemi aradan qaldırıldıqdan sonra piqment tədricən bərpa oluna bilər. DermNet bu tip hipopiqmentasiyanın bir çox hallarda əsas xəstəlik sağaldıqdan sonra həftələr və ya aylar ərzində azalmasının mümkün olduğunu bildirir.
Pityriasis alba zamanı
Əlamətlər yüngüldürsə, xüsusi müalicəyə ehtiyac olmaya bilər. Dərinin quruluğunu azaltmaq üçün nəmləndirici vasitələr istifadə oluna bilər.
Burada ən vacib prinsip odur ki, müalicə ləkənin rənginə görə deyil, onun səbəbinə görə seçilməlidir.
Bədəndə ağ ləkələr üçün vitamin çatışmazlığı səbəb ola bilərmi?
Dəridə ağ ləkə görən zaman bunu birbaşa vitamin və ya mineral çatışmazlığı ilə əlaqələndirmək düzgün deyil.
Piqment dəyişikliklərinin çoxsaylı səbəbləri var və onların hər biri qida əlavəsi ilə müalicə olunan problem deyil. Məsələn, vitiliqo autoimmun mexanizmlə əlaqəli dəri xəstəliyidir, pityriasis versicolor isə Malassezia mayasının həddindən artıq çoxalması ilə əlaqəlidir.
Ona görə də yalnız ağ ləkəyə əsaslanaraq özbaşına vitamin, mineral və ya qida əlavələri qəbul etmək doğru yanaşma deyil. Lazım gəldikdə həkim klinik vəziyyətə əsasən müvafiq analizlərin aparılmasını tövsiyə edə bilər.
Ağ ləkələr qaşınırsa, bu nə deməkdir?
Qaşınmanın olması səbəbi müəyyənləşdirmək üçün vacib ipucu ola bilər, lakin təkbaşına diaqnostik əlamət deyil.
Məsələn, pityriasis versicolor zamanı qaşınma yarana bilər və ləkələrin səthində incə qabıqlanma müşahidə edilə bilər.
Vitiliqoda isə ləkələr əksər hallarda heç bir narahatlıq yaratmır. Bununla belə, xəstəlik aktiv şəkildə başlayarkən və ya yayılarkən bəzi insanlarda həmin nahiyədə qaşınma ola bilər.
Əgər ağ ləkə həm qaşınır, həm də qabıqlanırsa, göbələk və ya digər iltihabi dəri problemləri ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Bədəndə ağ ləkələr nə vaxt dermatoloqa göstərilməlidir?
Hər ağ ləkə təcili problem deyil, lakin səbəbi bilinməyən və davam edən piqment dəyişiklikləri dermatoloq tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
Xüsusilə aşağıdakı hallarda müayinə vacibdir:
- ləkə sürətlə böyüyürsə;
- yeni ağ ləkələr yaranmağa başlayırsa;
- ləkələr bədənin müxtəlif hissələrinə yayılırsa;
- qaşınma, qabıqlanma və ya iltihab varsa;
- ləkənin ətrafında başqa dəri dəyişiklikləri yaranırsa;
- həmin nahiyədə tüklər də ağarmağa başlayırsa;
- ləkə yara, yanıq və ya başqa xəstəlikdən sonra yaranıbsa, lakin uzun müddət dəyişmirsə;
- dəridə hissiyat azalması və ya başqa qeyri-adi simptom varsa.
Dəridə ağ və ya açıq rəngli ləkələrin müxtəlif xəstəliklərlə əlaqəli ola biləcəyi və dəqiq diaqnoz üçün dermatoloq müayinəsinin vacib olduğu həm AAD, həm də DermNet tərəfindən vurğulanır.
Vəfa Clinic-də piqment dəyişiklikləri də daxil olmaqla müxtəlif dəri problemlərinin diaqnostikası və müalicəsi dermatologiya xidməti çərçivəsində həyata keçirilir.
Bədəndə ağ ləkələrin qarşısını almaq mümkündürmü?
Bütün ağ ləkələrin qarşısını almaq mümkün deyil. Məsələn, vitiliqo kimi autoimmun xəstəliklərin başlanmasını tam şəkildə önləyən universal profilaktika üsulu yoxdur.
Lakin bəzi hallarda dərinin qorunması vacib rol oynayır.
Günəşdən qorunmaq xüsusilə önəmlidir. Piqmentini itirmiş dəri günəş şüalarına daha həssas olur və daha asan yana bilər. AAD vitiliqo zamanı rəngini itirmiş dərinin günəş yanığına daha meyilli olduğunu və günəşdən qorunmanın vacibliyini vurğulayır.
Eyni zamanda dəriyə güclü kimyəvi maddələrin, aqressiv skrabların və qıcıqlandırıcı məhsulların nəzarətsiz tətbiqindən çəkinmək lazımdır. Çünki bəzi ağ ləkələr əvvəlki dəri zədələnməsi və iltihabi proseslərdən sonra yarana bilər.
Bədəndə ağ ləkələrə krem sürtmək olarmı?
Diaqnoz bilinmədən hər hansı kremi sınamaq düzgün deyil.
Məsələn, göbələk infeksiyası zamanı göbələk əleyhinə müalicə lazım ola bilər, vitiliqoda isə tamam başqa müalicə yanaşmaları tətbiq olunur. İltihabdan sonra yaranan hipopiqmentasiya isə ümumiyyətlə fərqli şəkildə idarə edilir.
Xüsusilə tərkibində kortikosteroid, turşu və ya digər aktiv maddələr olan preparatları dermatoloqun məsləhəti olmadan uzun müddət istifadə etmək düzgün deyil.
Dəri rəngində dəyişiklik zamanı ən doğru ilk addım ləkənin səbəbini müəyyənləşdirməkdir.
Bədəndə ağ ləkələr haqqında tez-tez verilən suallar
Bədəndə ağ ləkə təhlükəlidirmi?
Ağ ləkələrin əksəriyyəti həyati təhlükəli vəziyyətlə əlaqəli olmur. Lakin onların səbəbləri fərqli olduğundan diaqnozu yalnız görünüşə əsasən müəyyənləşdirmək olmaz.
Bədəndə ağ ləkə vitiliqo ola bilərmi?
Bəli, vitiliqo mümkün səbəblərdən biridir. Lakin eyni görünüşü əlvan dəmrov, postinflamatuar hipopiqmentasiya və digər piqment pozğunluqları da yarada bilər.
Əlvan dəmrov ilə vitiliqonu necə ayırmaq olar?
Əlvan dəmrovda ləkələr daha çox gövdə, sinə, kürək və boyunda yerləşir və incə qabıqlanma ola bilər. Vitiliqoda isə rəng itkisi daha aydın ola bilər və tüklərdə də ağarma müşahidə edilə bilər. Dəqiq fərqləndirmə üçün dermatoloq müayinəsi lazımdır.
Günəş ağ ləkələrin yaranmasına səbəb olur?
Günəş bəzi piqment dəyişikliklərinin daha nəzərəçarpan görünməsinə səbəb ola bilər. Məsələn, ətrafdakı sağlam dəri qaraldıqda hipopiqment sahələri daha açıq görünür. Uzunmüddətli günəş məruz qalması idiopatik damcıvari hipomelanozun yaranmasında rol oynaya bilər.
Ağ ləkələr öz-özünə keçə bilər?
Səbəbdən asılıdır. Pityriasis alba və bəzi postinflamatuar hipopiqmentasiya hallarında rəng zamanla bərpa oluna bilər. Vitiliqo və digər davamlı piqment pozğunluqlarında isə tibbi qiymətləndirmə və müalicə planı lazım ola bilər.
Ağ ləkələri evdə müalicə etmək olar?
Səbəb bilinmədən evdə müalicəyə başlamaq düzgün deyil. Eyni görünüşə malik müxtəlif xəstəliklər tamamilə fərqli müalicə tələb edə bilər.
Ağ ləkələr yoluxucudur?
Bütün ağ ləkələr yoluxucu deyil. Məsələn, vitiliqo yoluxucu xəstəlik deyil. Əlvan dəmrov isə dəridə normal yaşayan Malassezia mayasının həddindən artıq çoxalması ilə əlaqəli vəziyyətdir və klassik mənada yoluxucu xəstəlik hesab edilmir.
