Psoriaz Nədir? Yaranma Səbəbləri və Əlamətləri

Dəridə uzun müddət davam edən qızartı, qabıqlanma və qalınlaşmış sahələr bəzən sadəcə quruluq və ya allergiya kimi qəbul edilir. Lakin bu əlamətlərin arxasında psoriaz adlı xroniki iltihabi dəri xəstəliyi də ola bilər.

Psoriaz zamanı dəri hüceyrələrinin yenilənmə prosesi normadan xeyli sürətlənir. Normalda dəri hüceyrələrinin yaranması və səthə doğru hərəkəti həftələrlə davam etdiyi halda, psoriaz zamanı yeni hüceyrələr bir neçə gün ərzində yaranaraq dəri səthində toplanır. Nəticədə qalınlaşmış, qabıqlı və bəzən qaşınan sahələr meydana çıxır.

Amerika Dermatologiya Akademiyası psoriazı yeni dəri hüceyrələrinin həftələr əvəzinə günlər ərzində yaranmasına səbəb olan uzunmüddətli xəstəlik kimi izah edir. Ən çox rast gəlinən forma olan lövhəli psoriazda dəridə qalın, qabarıq və qabıqlı sahələr əmələ gəlir.

Psoriaz yalnız dərinin səthində baş verən kosmetik problem deyil. Xəstəliyin inkişafında immun sistemi, genetik meyllilik və ətraf mühit faktorları birlikdə rol oynayır.

Psoriaz niyə yaranır?

Psoriazın tək və dəqiq bir səbəbi yoxdur.

Müasir tibbi məlumatlara görə xəstəliyin inkişafında əsasən iki faktor ön plana çıxır:

Amerika Dermatologiya Akademiyasına görə psoriaz zamanı immun sistemindəki T hüceyrələri dəri hüceyrələrinə qarşı lazım olmayan iltihabi reaksiyanın yaranmasına səbəb olur. Bunun nəticəsində dəri hüceyrələrinin istehsalı sürətlənir və artıq hüceyrələr dəri səthində toplanır.

Bu prosesə insanın genetik xüsusiyyətləri də təsir edir.

Ailədə psoriazın olması xəstəliyin yaranma ehtimalını artıra bilər. Bununla belə, ailəsində psoriaz olan hər insanda xəstəlik yaranmır və ailə tarixçəsi olmayan insanda da psoriaz inkişaf edə bilər.

Yəni psoriaz adətən “bir səbəb → bir xəstəlik” prinsipi ilə yaranmır.

Genetik meylliliyi olan insanda müəyyən xarici və daxili triggerlərin xəstəliyin ilk dəfə üzə çıxmasına və ya sonradan alovlanmasına təsir göstərə biləcəyi düşünülür.

Psoriazın səbəbləri barədə daha ətraflı məlumat üçün Amerika Dermatologiya Akademiyasının psoriazın səbəbləri haqqında məlumatına baxmaq mümkündür.

Psoriaz yoluxucudurmu?

Xeyr. Psoriaz yoluxucu xəstəlik deyil.

Psoriaz:

bir insandan digərinə keçmir.

Amerika Dermatologiya Akademiyası psoriazın infeksion xəstəlik olmadığını və başqa insandan “tutula” bilməyəcəyini açıq şəkildə qeyd edir.

NHS də psoriazın yoluxucu olmadığını və onu başqa insana ötürməyin mümkün olmadığını bildirir.

Bu məqam xüsusilə vacibdir, çünki dəridə görünən qalın və qabıqlı sahələr bəzi insanlarda yanlış olaraq göbələk və ya yoluxucu dəri xəstəliyi kimi qəbul edilə bilər.

Psoriazın yoluxucu olmaması isə bütün qabıqlı səpgilərin psoriaz olduğu anlamına gəlmir. Göbələk infeksiyası, ekzema, seboreik dermatit və digər xəstəliklər bəzən oxşar görünə bilər. Buna görə düzgün diaqnoz vacibdir.

Psoriazın yaranmasında genetikanın rolu varmı?

Bəli. Genetik meyllilik psoriaz üçün mühüm risk faktorlarından biridir.

Əgər:

psoriaz varsa, digər ailə üzvlərində də xəstəliyin yaranma ehtimalı arta bilər.

Lakin genetik meyllilik mütləq psoriaz yaranacaq demək deyil.

Bəzi insanlarda psoriazla əlaqəli genetik xüsusiyyətlər olsa da, xəstəlik həyat boyunca heç vaxt üzə çıxmaya bilər.

Digər tərəfdən, psoriazı olan bütün insanlarda məlum ailə tarixçəsi olmur.

Məhz buna görə xəstəliyin yaranmasında genetika ilə yanaşı immun sistemi və ətraf mühit triggerlərinin birlikdə rol oynadığı qəbul edilir.

Stress psoriaz yarada bilərmi?

Stress psoriazın əsas genetik səbəbi hesab edilmir, lakin xəstəliyin ilk dəfə üzə çıxmasına və mövcud psoriazın alovlanmasına təsir göstərə bilən mühüm triggerlərdən biridir.

Psoriazı olan bəzi insanlar intensiv emosional stress dövrlərində səpgilərin artdığını müşahidə edir.

Amerika Dermatologiya Akademiyası stressi psoriaz alovlanmasının geniş yayılmış triggerlərindən biri kimi göstərir.

Burada bir dövr də yarana bilər:

stress → psoriazın alovlanması → görünüş və qaşınma səbəbindən əlavə stress → simptomların idarəsinin çətinləşməsi.

Bu səbəbdən psoriazın idarə olunmasında yalnız kremlər və dərmanlar deyil, insanın öz fərdi triggerlərini tanıması da əhəmiyyətli ola bilər.

Stressin azaldılması psoriazın tam müalicəsi deyil, lakin bəzi insanlarda alovlanmaların idarə edilməsinə kömək edə bilər.

Hansı faktorlar psoriazı alovlandıra bilər?

Psoriaz triggerləri bütün insanlarda eyni deyil.

Bir insanda stress güclü trigger ola bilər, digərində isə soyuq hava və ya infeksiya daha çox təsir göstərə bilər.

Tez-tez bildirilən triggerlərə aşağıdakılar daxildir:

Stress

Emosional və fiziki stress bəzi insanlarda psoriaz simptomlarının artması ilə əlaqələndirilir.

Dərinin zədələnməsi

Kəsik, cızıq, yanıq, günəş yanığı və digər dəri travmalarından sonra zədələnmiş nahiyədə yeni psoriaz səpgisinin yaranması mümkündür.

Bu hadisə tibbdə Koebner fenomeni kimi tanınır.

Amerika Dermatologiya Akademiyasına görə dəri zədələnməsindən sonra həmin sahədə təxminən 10–14 gün ərzində psoriaz alovlanması yarana bilər.

Bu səbəbdən:

psoriazın yeni nahiyələrdə meydana çıxmasına səbəb ola bilər.

İnfeksiyalar

Bəzi infeksiyalar psoriazın başlamasını və ya alovlanmasını stimullaşdıra bilər.

Xüsusilə streptokok mənşəli boğaz infeksiyası guttat psoriaz adlı formanın yaranması ilə əlaqəli ola bilər.

Bu forma xüsusilə uşaqlar və gənclərdə çoxsaylı kiçik, damcıya bənzər səpgilərlə üzə çıxa bilər.

Soyuq və quru hava

Soyuq mövsümdə havanın quruması dərinin də qurumasına və bəzi insanlarda psoriazın daha aktiv olmasına səbəb ola bilər.

AAD soyuq və quru havanı psoriaz alovlanmasının məlum triggerlərindən biri kimi göstərir.

Siqaret

Siqaret istifadəsi psoriazla əlaqəli risklərdən biridir və bəzi insanlarda xəstəliyin gedişinə mənfi təsir göstərə bilər.

Həddindən artıq alkoqol istifadəsi

Tez-tez və çox miqdarda alkoqol qəbulu psoriaz alovlanmaları ilə əlaqəli ola bilər və bəzi psoriaz dərmanlarının istifadəsinə də təsir göstərə bilər.

Bəzi dərman preparatları

Bəzi preparatlar müəyyən insanlarda psoriazı başladan və ya ağırlaşdıran trigger ola bilər.

AAD bu dərmanlara nümunə olaraq:

göstərir.

Əgər qəbul etdiyiniz dərmandan sonra psoriazın artdığını düşünürsünüzsə, dərmanı özbaşına dayandırmaq olmaz. Preparatı təyin edən həkimlə əlaqə saxlamaq lazımdır.

Psoriazı alovlandıra bilən faktorlarla bağlı daha geniş məlumat üçün AAD-nin psoriaz triggerləri haqqında məlumatına baxmaq olar.

Psoriazın əsas əlamətləri hansılardır?

Psoriazın görünüşü xəstəliyin növündən və dəri tonundan asılı olaraq dəyişə bilər.

Lövhəli psoriazda daha çox:

müşahidə edilir.

Açıq dəri tonlarında psoriaz sahələri çox vaxt qırmızı və ya çəhrayı görünür və üzəri gümüşü-ağ qabıqla örtülə bilər.

Tünd dəri tonlarında isə səpgilər bənövşəyi, boz və ya tünd qəhvəyi rəngə yaxın görünə bilər.

Amerika Dermatologiya Akademiyasına görə psoriazın ən çox rast gəlinən forması lövhəli psoriazdır və psoriazı olan insanların böyük hissəsində məhz bu tip müşahidə edilir.

Səpgilər bədənin müxtəlif nahiyələrində yarana bilər, lakin daha çox:

təsirlənir.

Psoriaz baş dərisində yarana bilərmi?

Bəli. Baş dərisi psoriazın tez-tez təsir etdiyi nahiyələrdən biridir.

Baş dərisi psoriazı:

ilə özünü göstərə bilər.

Bəzən görünüşü kəpək və seboreik dermatitlə qarışdırılır.

Lakin kəpəklə psoriazın müalicəsi eyni olmaya bilər.

Baş dərisində qalın, davamlı və sərhədləri aydın qabıqlanma varsa və adi kəpək əleyhinə məhsullar nəticə vermirsə, dermatoloji müayinə faydalıdır.

Dərinin intensiv qaşınması və qabıqların zorla qoparılması isə əlavə travma yaradaraq səpgini ağırlaşdıra bilər.

Psoriaz dırnaqlara təsir edə bilərmi?

Bəli. Psoriaz yalnız dəridə yaranmır.

Dırnaq psoriazında:

müşahidə edilə bilər.

Amerika Dermatologiya Akademiyası lövhəli psoriazı olan insanların əhəmiyyətli hissəsində həyatlarının müəyyən dövründə dırnaq dəyişikliklərinin yarana biləcəyini bildirir.

Bu dəyişikliklərin bir hissəsi göbələk xəstəliyinə bənzəyə bilər. Ona görə yalnız görünüşə əsasən antifungal müalicə başlamaq düzgün olmaya bilər.

Uzunmüddətli dırnaq dəyişikliklərinin səbəbi dermatoloq tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

Psoriazın hansı növləri var?

Psoriaz yalnız klassik qalın lövhələrdən ibarət deyil.

Xəstəliyin bir neçə forması mövcuddur.

Lövhəli psoriaz

Ən geniş yayılmış formadır.

Dəridə aydın sərhədli, qalın və qabıqlı lövhələr yaranır.

Guttat psoriaz

Çoxsaylı, kiçik və damcı formasına bənzər səpgilərlə xarakterizə olunur.

Bəzən streptokok boğaz infeksiyasından sonra, xüsusilə uşaqlar və gənclərdə meydana çıxır.

İnvers psoriaz

Dərinin qatlanan nahiyələrində:

yarana bilər.

Bu sahələrdə klassik qalın qabıq daha az görünə bilər və səpgilər daha hamar, qırmızı və iltihablı ola bilər.

Pustulyar psoriaz

Dəridə irinlə dolu kimi görünən steril pustullar yarana bilər.

Lokal və daha geniş formaları mövcuddur.

Eritrodermik psoriaz

Nadir, lakin ciddi psoriaz formasıdır.

Dərinin böyük hissəsində güclü qızartı, qabıqlanma və iltihab yarana bilər.

Belə geniş və ağır simptomlar təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edə bilər.

Psoriaz ekzema və göbələkdən necə fərqlənir?

Psoriaz bəzən digər dəri xəstəliklərinə bənzəyə bilər.

Məsələn:

qızartı, qaşınma və qabıqlanma yarada bilər.

Ancaq onların yaranma səbəbləri və müalicəsi fərqlidir.

Psoriazda daha çox aydın sərhədli, qalınlaşmış və qabıqlı lövhələr görülə bilər. Ekzemada güclü qaşınma və daha diffuz iltihab ön planda ola bilər. Göbələk infeksiyalarında isə bəzi səpgilər dairəvi formada genişlənə bilər.

Bu fərqlər diaqnoza kömək etsə də, yalnız internet şəkillərinə əsasən özünüzə psoriaz diaqnozu qoymaq düzgün deyil.

Vəfa Clinic-in Dermatologiya səhifəsində də oxşar görünən səpgilərin fərqli səbəblərlə əlaqəli ola biləcəyi və düzgün müalicə üçün diaqnostik qiymətləndirmənin vacib olduğu qeyd edilir.

Psoriaz yalnız dəri xəstəliyidirmi?

Xeyr. Psoriaz hazırda xroniki, immun vasitəli iltihabi xəstəlik kimi qiymətləndirilir və bəzi insanlarda dəridən başqa orqan sistemləri ilə də əlaqəli ola bilər.

Ən vacib əlaqələrdən biri psoriatik artritdir.

Psoriazı olan bəzi insanlarda sonradan oynaqlarda iltihab yaranır.

Erkən əlamətlər arasında:

ola bilər.

Amerika Dermatologiya Akademiyası psoriatik artritin bəzi insanlarda psoriazdan illər sonra yarandığını və erkən diaqnostikanın geri dönməz oynaq zədələnməsinin qarşısının alınması baxımından vacib olduğunu bildirir.

NHS də təkrarlanan oynaq ağrısı, şişkinlik və sərtlik olduqda tibbi qiymətləndirmə tövsiyə edir.

Psoriazınız varsa və yeni başlayan oynaq simptomları müşahidə edirsinizsə, bunu dermatoloqa bildirmək vacibdir.

Psoriaz necə diaqnoz edilir?

Psoriaz diaqnozu üçün hər insanda xüsusi qan analizi yoxdur.

Dermatoloq adətən:

qiymətləndirir.

Dırnaqlar və baş dərisi də müayinə edilə bilər.

Diaqnoz aydın deyilsə və başqa xəstəliklə fərqləndirmə tələb olunursa, bəzi hallarda əlavə müayinə və ya kiçik dəri biopsiyası lazım ola bilər.

Vəfa Clinic-in Dermatologiya xidmətində də psoriaz daxil olmaqla dəri xəstəliklərinin diaqnostika və müalicəsinin dermatoloq qiymətləndirməsindən sonra fərdi şəkildə planlaşdırıldığı qeyd olunur.

Psoriaz tamamilə keçirmi?

Psoriaz əksər insanlarda uzunmüddətli, xroniki xəstəlikdir.

Simptomların olmadığı və ya çox az olduğu dövrlər ola bilər. Daha sonra müəyyən trigger nəticəsində xəstəlik yenidən alovlana bilər.

Bu səbəbdən “psoriaz bir dəfə müalicə olunur və bir daha heç vaxt yaranmır” yanaşması düzgün deyil.

Müalicənin məqsədi:

NHS-in məlumatına görə psoriazın hazırda birdəfəlik müalicəsi yoxdur, lakin simptomları idarə etməyə kömək edən müxtəlif müalicələr mövcuddur.

Xəstəliyin ağırlığından asılı olaraq müalicəyə:

daxil ola bilər.

Müalicəni özbaşına seçmək və xüsusilə güclü steroid kremlərdən uzun müddət nəzarətsiz istifadə etmək düzgün deyil.

Psoriaz zamanı nə vaxt dermatoloqa müraciət etmək lazımdır?

Dəridə davamlı və təkrarlanan qabıqlı səpgilər varsa, xüsusilə özbaşına istifadə olunan kremlərlə keçmirsə dermatoloji qiymətləndirmə məqsədəuyğundur.

Mütəxəssisə müraciət xüsusilə vacibdir, əgər:

Psoriazın düzgün idarə olunması yalnız səpginin üzərinə krem çəkməkdən ibarət deyil. Xəstəliyin forması, ağırlığı, təsirlənən nahiyələr və mümkün yanaşı problemlər birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Vəfa Clinic-də psoriaz daxil olmaqla müxtəlif dəri xəstəliklərinin qiymətləndirilməsi və müalicəsi Dermatologiya xidməti çərçivəsində həyata keçirilir.

Səpginizin psoriaz, ekzema, göbələk və ya başqa dermatoloji problem olub-olmadığını müəyyən etmək və uyğun müalicə planı hazırlamaq üçün Vəfa Clinic ilə əlaqə saxlaya bilərsiniz.

Psoriaz haqqında daha geniş və etibarlı məlumat üçün Amerika Dermatologiya Akademiyasının psoriaz üzrə məlumatları və NHS-in psoriaz haqqında rəsmi məlumatı ilə tanış ola bilərsiniz.

Psoriaz haqqında tez-tez verilən suallar

1. Psoriaz nədir?

Psoriaz immun sistemi ilə əlaqəli xroniki iltihabi xəstəlikdir. Xəstəlik zamanı dəri hüceyrələri normadan daha sürətli yaranır və dəri səthində toplanaraq qalın, qabıqlı sahələr əmələ gətirə bilər. Ən geniş yayılmış forması lövhəli psoriazdır.

2. Psoriaz yoluxucudurmu?

Xeyr. Psoriaz yoluxucu deyil. Toxunmaq, qucaqlaşmaq, eyni hovuzdan istifadə etmək və ya gündəlik təmas vasitəsilə bir insandan digərinə keçmir. Xəstəliyin yaranmasında immun sistemi və genetik meyllilik rol oynayır.

3. Psoriaz stressdən yaranır?

Stress psoriazın yeganə səbəbi deyil, lakin xəstəliyin ilk dəfə üzə çıxmasına və mövcud psoriazın alovlanmasına təsir göstərə bilən triggerlərdən biridir. Stressə reaksiya hər insanda eyni olmur.

4. Psoriaz irsidirmi?

Psoriaz üçün genetik meyllilik mövcuddur. Yaxın ailə üzvündə psoriaz varsa xəstəliyin yaranma ehtimalı arta bilər. Bununla belə, ailəsində psoriaz olan hər insanda xəstəlik yaranmır və ailə tarixçəsi olmayan insanlarda da psoriaz mümkündür.

5. Psoriaz tamamilə keçə bilərmi?

Psoriaz əksər hallarda uzunmüddətli xəstəlikdir. Simptomların uzun müddət görünmədiyi remissiya dövrləri mümkün olsa da, xəstəlik yenidən alovlana bilər. Müasir müalicələrlə bir çox insanda simptomları əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq və dərini təmiz və ya təmizliyə yaxın vəziyyətə gətirmək mümkündür.

6. Psoriaz üçün hansı qidalar olmaz?

Bütün psoriaz xəstələri üçün xəstəliyi “yaradan” və mütləq qadağan edilməli vahid qida siyahısı yoxdur. Sağlam və balanslı qidalanma ümumi sağlamlıq üçün vacibdir. Hər hansı qidanın sizdə davamlı olaraq alovlanma yaratdığını düşünürsünüzsə, bunu həkimlə müzakirə etmək daha düzgündür. Sərt eliminasiya pəhrizlərinə tibbi əsas olmadan başlamaq məsləhət deyil.

7. Psoriaz oynaqlara təsir edə bilərmi?

Bəli. Psoriazı olan bəzi insanlarda psoriatik artrit inkişaf edə bilər. Oynaq ağrısı, şişkinlik, səhər sərtliyi, barmaq və ya ayaq barmaqlarının bütöv şəkildə şişməsi kimi əlamətlər yaranarsa, bunu həkimə bildirmək vacibdir. Erkən diaqnostika oynaq zədələnməsinin qarşısının alınmasına kömək edə bilər.

Instagram
Facebook
Youtube