Saç tökülməsi həm qadınlarda, həm də kişilərdə rast gəlinən geniş yayılmış şikayətlərdən biridir. Bəzən saçların tökülməsi saçın təbii böyümə dövrünün bir hissəsi olur, bəzi hallarda isə genetik xüsusiyyətlər, hormonal dəyişikliklər, xəstəliklər, qidalanma problemləri, stress və ya baş dərisində yaranan xəstəliklərlə əlaqəli ola bilər.
Saç tökülməsinin səbəbi hər insanda eyni deyil. Buna görə yalnız tökülən saçların sayına baxaraq problemin səbəbini müəyyənləşdirmək mümkün olmur. Saçın hansı nahiyədən töküldüyü, tökülmənin qəfil və ya tədricən başlaması, baş dərisində əlavə dəyişikliklərin olub-olmaması və insanın ümumi sağlamlıq vəziyyəti də qiymətləndirilməlidir.
Amerika Dermatologiya Akademiyası saç tökülməsinin səbəbinin düzgün müəyyən edilməsinin sonrakı tibbi yanaşmanın seçilməsi üçün əsas mərhələ olduğunu bildirir.
Saç tökülməsi nədir və gündə nə qədər saç tökülməsi normaldır?
Saç follikulları müəyyən böyümə dövrünə malikdir. Saçların bir hissəsi aktiv şəkildə böyüyür, bir hissəsi keçid mərhələsində olur, digər hissəsi isə istirahət mərhələsinə keçərək sonradan tökülür. Buna görə müəyyən miqdarda saçın gündəlik tökülməsi normal fizioloji prosesdir.
Adətən gündə təxminən 50–100 saç telinin tökülməsi normal hesab edilir. Tökülən saçların yerinə yeni saçlar böyüdüyü üçün bu proses çox vaxt nəzərə çarpmır. Lakin saç tökülməsi artdıqda və ya yeni saçların yaranması tökülməni kompensasiya edə bilmədikdə saçların seyrəkləşməsi görünə bilər.
Duş zamanı və ya saç darayarkən əvvəlkindən xeyli çox saç görmək həmişə daimi saç itkisi demək deyil. Bəzi insanlarda müvəqqəti olaraq saçların tökülmə mərhələsinə keçməsi nəticəsində telogen effluvium adlanan diffuz saç tökülməsi yarana bilər.
Saç tökülməsinin əsas səbəbləri hansılardır?
“Saçım niyə tökülür?” sualının yalnız bir cavabı yoxdur. Eyni görünən saç tökülməsinin arxasında bir-birindən tamamilə fərqli səbəblər dayana bilər.
Saç tökülməsinə genetik meyillilik, hormonal dəyişikliklər, autoimmun xəstəliklər, bəzi infeksiyalar, qida maddələrinin çatışmazlığı, müəyyən dərmanlar, ağır xəstəlik və əməliyyatlar, yüksək fiziki və emosional stress, sürətli çəki itkisi və saça uzunmüddətli mexaniki təsir səbəb ola bilər.
Bəzi səbəblər müvəqqəti saç tökülməsinə gətirib çıxarır. Digər səbəblər isə müdaxilə edilmədiyi halda tədricən davam edə bilər. Buna görə saç tökülməsinin tipinin və səbəbinin düzgün müəyyənləşdirilməsi vacibdir.
Genetik və irsi saç tökülməsi
Saç tökülməsinin geniş yayılmış səbəblərindən biri androgenetik alopesiya, yəni irsi saç tökülməsidir. Bu vəziyyət həm kişilərdə, həm də qadınlarda müşahidə edilə bilər və saç follikullarının zamanla kiçilməsi ilə əlaqəlidir.
Kişilərdə androgenetik saç tökülməsi daha çox alın-saç xəttinin geriyə çəkilməsi və başın yuxarı hissəsində saçların azalması ilə başlayır. Qadınlarda isə saç xətti çox vaxt qorunur, lakin başın mərkəzi və ayrım nahiyəsində saçların seyrəkləşməsi nəzərə çarpa bilər.
Ailədə ata, ana və ya digər yaxın qohumlarda oxşar saç tökülməsinin olması insanın genetik meyilliliyini göstərə bilər. Bununla belə, yalnız ailə tarixçəsinə əsaslanaraq diaqnoz qoymaq düzgün deyil.
Hormonal dəyişikliklər saç tökülməsinə səbəb ola bilərmi?
Hormonal dəyişikliklər saçın böyümə dövrünə təsir göstərə bilər. Hamiləlik, doğuşdan sonrakı dövr, menopauza və qalxanabənzər vəzin bəzi problemləri saçların əvvəlkindən daha çox tökülməsi ilə müşayiət oluna bilər.
Xüsusilə doğuşdan sonra müşahidə edilən saç tökülməsi bir çox qadında saç follikullarının eyni vaxtda istirahət mərhələsinə keçməsi ilə əlaqədardır. Saçların tökülməsi adətən doğuşdan dərhal sonra deyil, bir neçə ay sonra daha nəzərəçarpan ola bilər. Amerika Dermatologiya Akademiyasına görə belə saç tökülməsi çox vaxt müvəqqəti xarakter daşıyır.
Qalxanabənzər vəzin fəaliyyətinin pozulması da saçların strukturuna və böyüməsinə təsir göstərə bilər. Buna görə saç tökülməsi yorğunluq, səbəbsiz çəki dəyişikliyi və ya digər sistemik əlamətlərlə birlikdədirsə, həkim əlavə qiymətləndirməyə ehtiyac görə bilər.
Dəmir və qida çatışmazlığı saç tökülməsinə təsir edə bilərmi?
Orqanizmin normal saç istehsal edə bilməsi üçün kifayət qədər enerji, protein və müxtəlif mikroelementlərə ehtiyacı var. Qidalanmanın ciddi məhdudlaşdırılması, sürətli çəki itkisi və bəzi qida çatışmazlıqları saçın böyümə dövrünə təsir göstərə bilər.
Xüsusilə dəmir çatışmazlığı anemiyası olan bəzi insanlarda saç tökülməsi müşahidə edilə bilər. NHS saç tökülməsini dəmir çatışmazlığı anemiyasının mümkün əlamətlərindən biri kimi göstərir.
Lakin saç tökülməsinin olması avtomatik olaraq dəmir və ya vitamin çatışmazlığı demək deyil. Eyni əlamətin çoxsaylı başqa səbəbləri də mövcuddur.
Bu səbəbdən yalnız saç tökülməsinə əsaslanaraq dəmir, sink, biotin və ya digər vitamin-mineral əlavələrini özbaşına qəbul etmək düzgün yanaşma hesab edilmir. Hansı göstəricilərin yoxlanılmasına ehtiyac olduğu şikayətlərə, qidalanmaya, tibbi tarixçəyə və həkim müayinəsinə əsasən müəyyənləşdirilməlidir.
Saç tökülməsi hansı vitamin çatışmazlığından olur?
Bu sual saç tökülməsi ilə bağlı ən çox verilən suallardan biridir. Lakin saç tökülməsini yalnız müəyyən bir vitaminlə əlaqələndirmək tibbi baxımdan düzgün deyil.
Bəzi qida və mikroelement çatışmazlıqları saçın normal böyüməsinə təsir göstərə bilər, lakin bunun müəyyən edilməsi üçün insanın ümumi vəziyyəti nəzərə alınmalıdır. Məsələn, saç tökülməsi ilə yanaşı halsızlıq, solğunluq və digər əlamətlər olduqda dəmir çatışmazlığının araşdırılması lazım gələ bilər.
Əksinə, laborator göstəricilər normal olduğu halda ehtiyac olmadan yüksək dozada vitamin və əlavələr qəbul etmək saç tökülməsinin səbəbini aradan qaldırmaya bilər.
Saç tökülməsi zamanı həkim tibbi ehtiyac gördükdə Vəfa Clinic-də təqdim olunan USM və laborator analizlər xidmətləri vasitəsilə uyğun laborator göstəricilərin qiymətləndirilməsi planlaşdırıla bilər. Hər pasiyent üçün eyni analizlərin aparılması zəruri deyil.
Stress saç tökülməsinə səbəb ola bilərmi?
Bəli, güclü fiziki və ya emosional stress müəyyən tip saç tökülməsi ilə əlaqəli ola bilər. Lakin saç tökülməsi çox vaxt stressli hadisə ilə eyni gündə başlamır.
Yüksək hərarətlə gedən xəstəlik, ağır infeksiya, əməliyyat, ciddi emosional gərginlik, sürətli çəki itkisi və ya doğuş kimi vəziyyətlərdən bir neçə ay sonra saçların diffuz şəkildə tökülməsi başlaya bilər. Bu vəziyyət çox vaxt telogen effluviumla əlaqəli olur.
Bu səbəbdən həkim saç tökülməsinin nə vaxt başladığını soruşarkən yalnız son günlərdə deyil, əvvəlki bir neçə ay ərzində baş vermiş xəstəliklər, əməliyyatlar və əhəmiyyətli həyat hadisələri ilə də maraqlana bilər.
Stress saç tökülməsinin mümkün səbəblərindən biri olsa da, davamlı saç tökülməsini avtomatik olaraq yalnız stresslə əlaqələndirmək digər tibbi səbəblərin nəzərdən qaçmasına gətirib çıxara bilər.
Xəstəlik və yüksək hərarətdən sonra saç tökülməsi niyə yaranır?
Orqanizm ağır xəstəlik, yüksək hərarət və ya əməliyyat kimi fiziki streslə qarşılaşdıqda saç follikullarının bir hissəsi böyümə mərhələsindən istirahət mərhələsinə keçə bilər.
Nəticədə xəstəlik artıq keçdikdən sonra belə saç tökülməsi başlaya bilər. AAD belə hallarda tökülmənin stres yaradan hadisədən bir neçə ay sonra nəzərə çarpa biləcəyini bildirir.
Bu xüsusiyyət bəzən insanın saç tökülməsi ilə əvvəl keçirdiyi xəstəlik arasında əlaqə qurmasını çətinləşdirir. Tibbi anamnezin ətraflı toplanmasının səbəblərindən biri də budur.
Autoimmun xəstəliklər və alopecia areata
Saçların dairəvi və ya oval sahələr şəklində qəfil tökülməsi alopecia areata ilə əlaqəli ola bilər. Alopecia areata autoimmun vəziyyətdir. Bu zaman immun sistemi səhvən saç follikullarına hücum edir.
Saç tökülməsi yalnız baş dərisində deyil, saqqal, qaş, kirpik və bədənin digər tüklü nahiyələrində də müşahidə edilə bilər. Bəzi insanlarda dırnaqlarda da dəyişikliklər yarana bilər.
Dairəvi şəkildə yaranan qəfil saç itkisini yalnız vitamin çatışmazlığı və ya stresslə əlaqələndirib uzun müddət gözləmək məqsədəuyğun deyil. Belə dəyişiklik dermatoloji qiymətləndirmə tələb edə bilər.
Vəfa Clinic-in dermatologiya xidmətləri dəri ilə yanaşı saç və dırnaq problemlərinin, o cümlədən saç tökülməsi və alopesiyanın qiymətləndirilməsini də əhatə edir.
Baş dərisi xəstəlikləri saç tökülməsinə səbəb ola bilərmi?
Saçın sağlamlığı yalnız saç telindən deyil, saç follikulunun və baş dərisinin vəziyyətindən də asılıdır.
Baş dərisində göbələk infeksiyaları və bəzi iltihabi xəstəliklər saç tökülməsinə səbəb ola bilər. Bəzi hallarda saç tökülməsi ilə yanaşı qabıqlanma, qızartı, qaşınma, ağrı və ya saç tellərinin qırılması müşahidə edilə bilər. Mayo Clinic baş dərisinin göbələk infeksiyalarını saç tökülməsinin mümkün tibbi səbəbləri arasında göstərir.
Xüsusilə çapıqlaşma ilə gedən saç itkisi erkən qiymətləndirilməlidir. Çünki bəzi çapıqlaşan alopesiya növlərində saç follikulunun uzunmüddətli zədələnməsi mümkündür.
Saç və baş dərisi problemlərinin daha ətraflı qiymətləndirilməsi üçün Vafa Clinic-in Trixologiya xidməti üzrə konsultasiya nəzərdən keçirilə bilər.
Dərmanlar saç tökülməsinə səbəb ola bilərmi?
Bəzi dərmanlar və tibbi müalicələr saç tökülməsi ilə əlaqəli ola bilər. Mayo Clinic müəyyən onkoloji müalicələr, artrit, depressiya, ürək-damar problemləri, podaqra və yüksək qan təzyiqində istifadə olunan bəzi preparatlarda saç tökülməsinin yan təsir kimi yarana biləcəyini qeyd edir.
Bu, həmin qruplara daxil olan bütün dərmanların mütləq saç tökülməsi yaradacağı demək deyil.
Əgər saç tökülməsi yeni dərmana başladıqdan sonra ortaya çıxıbsa, qəbul etdiyiniz preparatların adlarını həkimə bildirmək vacibdir. Lakin saç tökülməsindən şübhələnərək həkim tərəfindən təyin edilmiş dərmanı özbaşına dayandırmaq olmaz. Dərmanın dəyişdirilməsi və ya dayandırılması qərarı onu təyin edən həkimlə müzakirə edilməlidir.
Saça qulluq və saç düzümü saç tökülməsinə səbəb ola bilərmi?
Saçların uzun müddət dartılması bəzi insanlarda traction alopecia adlanan saç itkisinə səbəb ola bilər.
Saçı çox sıx yığmaq, dartılan hörüklər və saç köklərinə davamlı gərginlik yaradan digər saç düzümləri follikullara mexaniki təsir göstərə bilər. Bu vəziyyət uzun müddət davam etdikdə saç itkisi daha ciddi ola bilər.
Tez-tez yüksək temperatur tətbiq etmək, saçın kimyəvi işlənməsi və aqressiv qulluq üsulları isə saç telinin zədələnməsi və qırılmasını artıra bilər.
Burada saç telinin qırılması ilə saçın kökündən tökülməsini bir-birindən fərqləndirmək vacibdir. Saçın uzunluğu boyunca qırılma ilə follikuldan başlayan saç itkisi eyni problem deyil.
Qadınlarda saç tökülməsinin səbəbləri nələrdir?
Qadınlarda saç tökülməsinin bir neçə mümkün səbəbi var. Bunlara irsi qadın tipli saç tökülməsi, hamiləlik və doğuşdan sonrakı hormonal dəyişikliklər, menopauza, qalxanabənzər vəz problemləri, dəmir çatışmazlığı, ciddi qidalanma məhdudiyyətləri, stress, bəzi xəstəliklər və dərmanlar daxil ola bilər.
Qadın tipli androgenetik alopesiyada ən tipik dəyişikliklərdən biri saç ayrımının tədricən genişlənməsi və başın yuxarı-mərkəzi hissəsində saç sıxlığının azalmasıdır.
Doğuşdan bir neçə ay sonra başlayan diffuz tökülmə isə fərqli mexanizmlə yarana bilər və çox vaxt telogen effluviumla əlaqələndirilir. Buna görə bütün qadınlarda saç tökülməsinə eyni səbəbi aid etmək düzgün deyil.
Kişilərdə saç tökülməsinin səbəbləri nələrdir?
Kişilərdə saç tökülməsinin geniş yayılmış formalarından biri androgenetik alopesiyadır. Adətən saç xəttinin alın və gicgah nahiyəsindən geriyə çəkilməsi və ya başın təpə hissəsində seyrəkləşmə ilə özünü göstərir.
Bununla yanaşı kişilərdə də stress, xəstəlik, qidalanma problemləri, alopecia areata, baş dərisi xəstəlikləri və bəzi dərmanlar saç tökülməsinə səbəb ola bilər.
Buna görə kişidə saç tökülməsi olması avtomatik olaraq problemin yalnız genetik olması demək deyil. Xüsusilə saçların qəfil, qeyri-bərabər və ya dairəvi sahələr şəklində itməsi başqa səbəblərin araşdırılmasını tələb edə bilər.
Saç tökülməsinin səbəbi necə müəyyən edilir?
Saç tökülməsinin səbəbini müəyyən etmək üçün ilk mərhələdə onun başlanma vaxtı və gedişi qiymətləndirilir. Həkim saç tökülməsinin qəfil və ya tədricən başlaması, ailədə oxşar problemin olub-olmaması, son aylardakı xəstəlik və əməliyyatlar, çəki dəyişiklikləri, hamiləlik, istifadə olunan dərmanlar və saç baxımı vərdişləri barədə məlumat toplaya bilər.
Sonra saç və baş dərisinin klinik müayinəsi aparılır. Saçların hansı nahiyədə və hansı formada seyrəkləşməsi diaqnostik baxımdan əhəmiyyətlidir.
Klinik şübhədən asılı olaraq əlavə laborator müayinələr lazım ola bilər. Lakin saç tökülməsi olan hər insan üçün standart şəkildə çoxsaylı analizlərin aparılması düzgün yanaşma deyil. Müayinələr mümkün səbəbə əsasən seçilməlidir.
Vəfa Clinic-də saç və baş dərisi ilə bağlı şikayətlər Dermatologiya və Trixologiya istiqamətləri üzrə qiymətləndirilə bilər. Tibbi göstəriş olduqda isə laborator analizlərdən istifadə oluna bilər.
Saç tökülməsi zamanı nə vaxt həkimə müraciət etmək lazımdır?
Saç tökülməsi davamlıdırsa, getdikcə artırsa və ya saç sıxlığında nəzərəçarpan dəyişiklik yaradıbsa, səbəbin müəyyənləşdirilməsi üçün mütəxəssis qiymətləndirməsi məqsədəuyğundur.
Xüsusilə aşağıdakı hallarda dermatoloq və ya saç-baş dərisi problemləri ilə məşğul olan mütəxəssisə müraciəti gecikdirməmək lazımdır:
- saçların qəfil və sürətlə tökülməsi;
- dairəvi və ya ayrı-ayrı sahələrdə saç itkisi;
- saç tökülməsi ilə birlikdə baş dərisində qızartı, qabıqlanma, yara, irinləmə, güclü qaşınma və ya ağrının olması;
- baş dərisində çapıqlaşma və hamar parlaq sahələrin yaranması;
- qaş və kirpiklərdə də tüklərin tökülməsi;
- saç tökülməsi ilə yanaşı səbəbsiz çəki dəyişikliyi, ciddi halsızlıq və ya başqa yeni simptomların yaranması;
- uşaqlarda yeni başlayan nəzərəçarpan saç itkisi;
- saç tökülməsinin aylarla davam etməsi və ya getdikcə artması.
Saç tökülməsinin səbəbini erkən müəyyənləşdirmək xüsusilə daimi saç itkisinə səbəb ola biləcək vəziyyətlərin vaxtında aşkarlanması baxımından əhəmiyyətlidir. AAD də saç tökülməsində səbəbin erkən müəyyənləşdirilməsinin vacibliyini vurğulayır.
Saç tökülməsinin qarşısını almaq mümkündürmü?
Bu, saç tökülməsinin səbəbindən asılıdır.
Genetik xüsusiyyətlərlə bağlı saç tökülməsinin tam qarşısını gündəlik qulluq vasitələri ilə almaq mümkün olmaya bilər. Digər tərəfdən, saçı davamlı dartmaq, aqressiv kimyəvi və istilik prosedurlarından həddindən artıq istifadə kimi dəyişdirilə bilən faktorların azaldılması saç və follikulların əlavə zədələnməsinin qarşısını almağa kömək edə bilər.
Əsas məsələ səbəbi bilmədən təsadüfi şampun, serum, vitamin və ya prosedur seçmək əvəzinə saç tökülməsinin hansı tipə aid olduğunu müəyyənləşdirməkdir.
Saç tökülməsinin konkret müalicə üsulları isə ayrıca mövzudur və seçilən yanaşma saç tökülməsinin səbəbindən asılı olmalıdır.
Saç tökülməsi ilə bağlı əsas nəticə
Saç tökülməsi tək bir xəstəlik deyil və çoxsaylı səbəblərlə əlaqəli ola bilən əlamətdir. Genetik faktorlar, hormonal dəyişikliklər, dəmir çatışmazlığı, stress, ağır xəstəliklər, autoimmun proseslər, baş dərisi xəstəlikləri, bəzi dərmanlar və saça davamlı mexaniki təsir mümkün səbəblər arasındadır.
Bu səbəblərin bir hissəsi oxşar görünüş yarada bildiyi üçün yalnız saç tökülməsinin formasına və ya internetdəki simptom siyahılarına əsasən özünüdiaqnostika aparmaq düzgün deyil.
Saç tökülməsi davam edirsə və ya saçların sıxlığında nəzərəçarpan dəyişiklik yaranıbsa, Vəfa Dermatoloji və Estetik Klinikasının dermatologiya xidmətləri və Trixologiya istiqaməti çərçivəsində mütəxəssis konsultasiyasına müraciət edərək problemin mümkün səbəblərini qiymətləndirmək mümkündür.
