Üzdə sızanaqların yaranma səbəbi tək bir amillə bağlı olmaya bilər. Sızanaq və ya akne dəridəki məsamələrin yağ və ölü dəri hüceyrələri ilə tutulması nəticəsində yaranan geniş yayılmış dəri problemidir. Hormonal dəyişikliklər, dərinin çox yağ ifraz etməsi, genetik meyllilik, istifadə edilən kosmetik vasitələr, stress və bəzi digər amillər sızanaqların yaranmasına və ya mövcud aknenin daha da artmasına təsir göstərə bilər.
Sızanaqlar yalnız yeniyetməlik dövründə görülmür. Yetkin yaşlarda da üzdə sızanaqlar yarana və hətta əvvəllər akne problemi yaşamayan insanlarda ilk dəfə ortaya çıxa bilər. Xüsusilə qadınlarda hormonal dəyişikliklər yetkin yaşlarda yaranan aknenin mühüm səbəblərindən biridir.
Sızanaqlar tez-tez təkrarlanırsa, ağrılıdırsa və ya dəridə iz buraxmağa başlayırsa, səbəbin müəyyən edilməsi üçün dermatoloq müayinəsinə müraciət etmək məqsədəuyğundur.
Üzdə sızanaq necə yaranır?
Dərinin altında tük follikulları və onların yanında piy vəziləri yerləşir. Piy vəziləri dərinin qurumasının qarşısını almağa kömək edən sebum adlı yağlı maddə ifraz edir.
Sebum həddindən artıq istehsal edildikdə ölü dəri hüceyrələri ilə birləşərək məsaməni tıxaya bilər. Nəticədə qapalı məsamədə ağ nöqtə, səthə açılan məsamədə isə qara nöqtə yarana bilər.
Tutulmuş follikulda normal olaraq dəridə yaşayan bakteriyaların fəaliyyəti və iltihab artdıqda qızarmış sızanaqlar, irinli səpkilər, düyünlər və daha dərin kistlər meydana çıxa bilər.
Buna görə sızanaqların yaranmasını yalnız “dəri yağlıdır” kimi izah etmək doğru deyil. Adətən bir neçə mexanizm eyni vaxtda prosesə təsir edir.
Hormonal dəyişikliklər üzdə sızanağa səbəb olurmu?
Hormonal dəyişikliklər üzdə sızanaqların yaranma səbəbləri arasında mühüm yer tutur.
Xüsusilə androgen hormonlarının aktivliyinin artması piy vəzilərinin daha çox sebum istehsal etməsinə səbəb ola bilər. Bu proses yeniyetməlik dövründə aknenin daha geniş yayılmasının əsas səbəblərindən biridir.
Qadınlarda hormonal dəyişikliklərlə əlaqədar sızanaqlar:
- menstruasiya dövründən əvvəl;
- hamiləlik zamanı;
- hormonal kontraseptivlərə başlanıldıqda və ya dayandırıldıqda;
- perimenopauza və menopauza dövründə
daha nəzərəçarpan ola bilər.
Aybaşı pozğunluğu, tüklənmənin artması və digər hormonal əlamətlərlə birlikdə davamlı akne varsa, həkim əlavə qiymətləndirməyə ehtiyac olub-olmadığını müəyyən edə bilər.
Yağlı dəri niyə daha çox sızanaq yarada bilər?
Dərinin yağlı olması özü-özlüyündə xəstəlik deyil. Lakin piy vəziləri normadan artıq sebum istehsal etdikdə məsamələrin tutulması üçün daha uyğun şərait yarana bilər.
Artıq sebum ölü dəri hüceyrələri ilə qarışaraq follikulun girişini bağladıqda komedonlar və sonradan iltihablı sızanaqlar yarana bilər.
Yağlı dəriyə sahib insanların etdiyi səhvlərdən biri dərini mümkün qədər “qurutmağa” çalışmaqdır. Üzün sərt şəkildə ovulması və çox aqressiv məhsulların istifadəsi dərini qıcıqlandıra bilər. Dermatoloqlar akneyə meylli dəridə yumşaq dəri qulluğunu tövsiyə edirlər.
Stress üzdə sızanaq yaradırmı?
Stress təkbaşına aknenin əsas səbəbi hesab edilmir. Ancaq artıq mövcud olan sızanaqların daha da artmasına təsir edə bilər.
Stress zamanı orqanizmdə baş verən hormonal dəyişikliklər piy vəzilərinin və follikulların fəaliyyətinə təsir göstərə bilər. Araşdırmalar stress səviyyəsi artdıqca mövcud aknenin daha ağırlaşa biləcəyini göstərir.
Yuxunun az olması da bəzi insanlarda akneni ağırlaşdıran amillər arasında göstərilir. Buna görə dəriyə qulluqla yanaşı yuxu və gündəlik həyat rejiminə də diqqət yetirmək faydalıdır.
Kosmetik vasitələr sızanaq yarada bilərmi?
Bəzi kosmetik və dəriyə qulluq məhsulları məsamələri tıxayaraq sızanaqların yaranmasına və ya mövcud aknenin artmasına səbəb ola bilər.
Xüsusilə yağlı dəri və akne meylliliyi olan şəxslər məhsul seçərkən etiketdə:
“non-comedogenic”, “oil-free” və ya “won’t clog pores”
kimi qeydlərin olub-olmadığına diqqət edə bilərlər. Bu ifadələr məhsulun məsamələri tıxama ehtimalının daha aşağı olduğunu göstərmək üçün istifadə olunur.
Saç üçün istifadə olunan bəzi yağlı məhsullar da alın və saç xətti ətrafında sızanaqların artmasına təsir göstərə bilər.
Qidalanma üzdə sızanaqların yaranmasına təsir edirmi?
Qidalanma ilə akne arasındakı əlaqə hər insan üçün eyni deyil. Buna görə müəyyən bir qidanın bütün insanlarda sızanaq yaratdığını söyləmək düzgün olmaz.
Bununla belə, yüksək qlisemik indeksli qidaların bəzi insanlarda akneni ağırlaşdıra biləcəyinə dair məlumatlar mövcuddur. NHS də yüksək qlisemik indeksli qidalanmanı mümkün akne tetikleyiciləri arasında göstərir.
Bir məhsulu qəbul etdikdən sonra sızanaqların davamlı olaraq artdığını müşahidə edirsinizsə, bunu izləmək faydalı ola bilər. Lakin ciddi pəhriz məhdudiyyətlərinə özbaşına başlamaq əvəzinə həkimlə məsləhətləşmək daha məqsədəuyğundur.
Üzdə sızanaqların genetik səbəbi ola bilərmi?
Bəli. Akne üçün genetik meyllilik mümkündür.
Ailədə, xüsusilə valideynlərdə akne problemi olubsa, həmin şəxsdə də sızanaqların yaranması ehtimalı daha yüksək ola bilər. Ailə tarixçəsi bəzi insanlarda dərin və ağrılı akne formalarının yaranma riskinə də təsir edə bilər.
Genetik meyllilik sızanaqların mütləq yaranacağı demək deyil. Sadəcə digər faktorlarla birlikdə riskə təsir edən amillərdən biridir.
Üzün müxtəlif nahiyələrində sızanaqlar niyə yaranır?
Sızanaqlar alın, burun, yanaqlar, çənə və çənə xətti daxil olmaqla üzün müxtəlif hissələrində yarana bilər.
Alında sızanaqlar yağlı dəri, saç və dəriyə qulluq məhsulları və məsamələrin tutulması ilə əlaqəli ola bilər.
Burunda sızanaqlar və qara nöqtələr bu nahiyədə piy vəzilərinin aktiv olması və məsamələrin tutulması ilə əlaqəli ola bilər.
Yanaqlarda sızanaqlar ümumi akne prosesinin bir hissəsi kimi yarana bilər. Dərinin qıcıqlanması və bəzi kosmetik məhsullar da vəziyyətə təsir göstərə bilər.
Çənə və çənə xəttində sızanaqlar xüsusilə yetkin qadınlarda hormonal dəyişikliklərlə birlikdə müşahidə oluna bilər.
Lakin yalnız sızanağın üzdə yerləşdiyi yerə baxaraq onun hansı daxili orqanla əlaqəli olduğunu müəyyən etmək elmi baxımdan düzgün diaqnostik üsul deyil. Səbəb bütün dəri və ümumi sağlamlıq vəziyyəti nəzərə alınaraq qiymətləndirilməlidir.
Üzü tez-tez yumaq sızanaqların qarşısını alırmı?
Sızanaqların dərinin çirkli olması səbəbindən yarandığı geniş yayılmış yanlış fikirlərdən biridir.
Aknenin yaranmasına səbəb olan əsas proseslər dərinin səthində deyil, tük follikullarının daxilində baş verir. Buna görə üzün çox tez-tez yuyulması problemi həll etmir.
Əksinə, üzü sərt şəkildə ovmaq, sızanaqları sıxmaq və dərini qıcıqlandıran məhsullardan istifadə etmək səpkiləri ağırlaşdıra və iz qalma ehtimalını artıra bilər.
Dəri tipinə uyğun yumşaq təmizləyici və uyğun qulluq məhsullarından istifadə daha doğru yanaşmadır.
Sızanaqları sıxmaq olarmı?
Sızanaqları sıxmaq məsləhət görülmür.
Sızanağı əllə sıxmaq iltihabı artıra, dərini zədələyə və sonradan ləkə və ya çapıq yaranması riskini yüksəldə bilər. NHS də sızanaqları sıxmamağı tövsiyə edir, xüsusilə də qalıcı izlərin qarşısını almaq üçün.
Dərin, ağrılı və tez-tez təkrarlanan sızanaqlar varsa, onları mexaniki şəkildə aradan qaldırmağa çalışmaq əvəzinə dermatoloqa müraciət etmək daha məqsədəuyğundur.
Üzdə sızanaqları necə azaltmaq olar?
Sızanaqları azaltmaq üçün ilk növbədə onların növü və mümkün səbəbləri müəyyən edilməlidir. Hər sızanaq üçün eyni müalicə uyğun olmur.
Gündəlik qulluq zamanı dərinin həddindən artıq yuyulmaması, yumşaq məhsullardan istifadə edilməsi, sızanaqların sıxılmaması və məsamələri tıxamayan kosmetik vasitələrin seçilməsi faydalıdır.
Aknenin növünə və ağırlıq dərəcəsinə əsasən dermatoloq yerli və ya sistemik müalicə vasitələri təyin edə bilər. Müalicədən nəticə əldə etmək üçün müəyyən müddət lazım ola bilər və akne müalicələrinin təsirini bir neçə gün ərzində qiymətləndirmək düzgün deyil.
Üzdə sızanaqlar üçün həkimə nə vaxt müraciət etmək lazımdır?
Bir neçə kiçik sızanaq müvəqqəti olaraq yarana və keçə bilər. Lakin bəzi hallarda dermatoloq müayinəsini gecikdirməmək daha məqsədəuyğundur.
Xüsusilə:
- sızanaqlar uzun müddət keçmirsə;
- tez-tez yenidən yaranırsa;
- dərin və ağrılı düyünlər və ya kistlər varsa;
- sızanaqlar dəridə ləkə və çapıq buraxırsa;
- istifadə edilən dəriyə qulluq vasitələrinə baxmayaraq vəziyyət ağırlaşırsa;
- akne ilə birlikdə hormonal dəyişiklikləri düşündürən başqa əlamətlər varsa
mütəxəssis qiymətləndirməsi faydalıdır. Orta və ağır akne, xüsusilə düyün və kistlər düzgün müalicə edilmədikdə çapıq riskini artıra bilər.
Vafa Clinic-də dermatologiya xidmətləri çərçivəsində dəri problemlərinin qiymətləndirilməsi üçün mütəxəssis konsultasiyasına müraciət edə bilərsiniz. Vafa Clinic dermatologiyanı əsas xidmət istiqamətlərindən biri kimi təqdim edir.
Sızanaqların səbəbi və ağırlıq dərəcəsi müəyyən edildikdən sonra dəri tipinə və mövcud vəziyyətə uyğun fərdi yanaşma seçilə bilər.