Bədəndə yaranan qəhvəyi, qara və ya dəri rənginə yaxın kiçik ləkələr çox vaxt xal adlandırılır. Xallar uşaqlıqdan mövcud ola, yeniyetməlik dövründə arta və ya sonrakı illərdə görünməyə başlaya bilər. Bəzi insanlar bədənində cəmi bir neçə xal olduğu halda, digərlərində onlarla xal müşahidə edilir.
Xalların əksəriyyəti xoşxassəlidir və sağlamlıq üçün təhlükə yaratmır. Lakin onların sayı, forması, rəngi və zamanla dəyişməsi bəzi hallarda dermatoloji qiymətləndirmə tələb edə bilər.
Tibbdə xalın geniş yayılmış növlərindən biri melanositar nevus adlanır. Bu, dərinin rəngini yaradan melanosit hüceyrələrinin müəyyən bir sahədə toplanması və çoxalması nəticəsində meydana gələn xoşxassəli dəri törəməsidir.
Xalların yaranmasında genetik meyllilik, günəşin ultrabənövşəyi şüaları, yaş və bəzi hormonal dəyişikliklər rol oynaya bilər. Onların sayı və görünüşü insandan insana fərqlənir.
Vacib məqam odur ki, hər yeni xal təhlükəli deyil, amma yeni yaranan və ya mövcud görünüşünü dəyişən bütün dəri törəmələrini də avtomatik olaraq adi xal hesab etmək düzgün deyil.
Xal nədir və dəridə necə yaranır?
Dərinin rənginin formalaşmasında melanosit adlanan xüsusi hüceyrələr iştirak edir. Bu hüceyrələr melanin piqmenti istehsal edir və dərinin təbii rənginin yaranmasına kömək edir.
Melanositlər normal dəridə müəyyən şəkildə paylanır. Xal yarandıqda isə melanosit mənşəli hüceyrələr dərinin kiçik bir sahəsində toplana və çoxala bilər.
Nəticədə həmin nahiyədə ətraf dəridən fərqlənən ləkə və ya qabarıqlıq yaranır.
Xalın:
- qəhvəyi və ya qara görünməsi;
- dəri rəngində olması;
- səthdən qabarıq görünməsi;
- hamar və ya bir qədər nahamar olması
hüceyrələrin yerləşdiyi qat və digər xüsusiyyətlərlə əlaqəli ola bilər.
Melanositar nevusların yaranması və xüsusiyyətləri haqqında DermNet-in tibbi məlumatlarında xalların melanosit mənşəli hüceyrələrin lokal çoxalması nəticəsində əmələ gəldiyi izah olunur.
Xallar dəri səthində yastı ola və ya zamanla bir qədər qabarıq hala gələ bilər. Bəzilərindən tük çıxması da mümkündür.
Bu xüsusiyyətlər təkbaşına xalın təhlükəli olduğunu göstərmir. Daha vacib olan onun ümumi görünüşü və zamanla necə dəyişməsidir.
Bədəndə xalların yaranma səbəbləri hansılardır?
Xalların yaranmasını yalnız bir səbəblə izah etmək mümkün deyil. Genetik xüsusiyyətlər, günəşə məruz qalma və fərdi bioloji faktorlar birlikdə təsir göstərə bilər.
Genetik meyllilik
Bəzi insanların bədənində çoxsaylı xal olması irsi xüsusiyyətlərlə əlaqəli ola bilər.
Valideynlərində və yaxın qohumlarında çox sayda xal olan insanlarda da xalların daha çox müşahidə edilməsi mümkündür.
Genetik faktorlar:
- xalların sayına;
- onların hansı yaşlarda görünməsinə;
- bəzi görünüş xüsusiyyətlərinə;
- müəyyən növ xalların yaranma meylliliyinə
təsir göstərə bilər.
Lakin genetika xalların sayını tam müəyyən etmir. Eyni ailədə böyüyən insanların xal sayı fərqli ola bilər.
Günəş şüalarının təsiri
Günəşin ultrabənövşəyi şüaları xalların yaranması və sayının artması ilə əlaqəli mühüm xarici faktorlardandır.
Xüsusilə uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə günəşə intensiv məruz qalma sonradan xalların sayına təsir göstərə bilər.
Günəş şüaları dəridə piqment hüceyrələrinin fəaliyyətinə təsir edir və bəzi insanlarda mövcud xalların tündləşməsi ilə əlaqəli ola bilər.
Amerika Dermatologiya Akademiyasının xallara gündəlik qulluq və günəşdən qorunma tövsiyələrində günəşə məruz qalmanın xalların sayının artması ilə əlaqəli ola biləcəyi qeyd edilir.
Bununla belə, günəşə açıq olmayan nahiyələrdə də xallar yarana bilər. Ona görə günəş xalların yeganə səbəbi deyil.
Yaş və dəri hüceyrələrinin dəyişməsi
Xalların böyük hissəsi uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə formalaşır.
Bəzi insanlarda yeni xallar gənc yetkinlik dövründə də yarana bilər. İllər keçdikcə mövcud xalların görünüşü tədricən dəyişə bilər.
Məsələn, əvvəl yastı olan xal bir qədər qabarıqlaşa, bəzi xallar isə rəngini itirərək daha az nəzərəçarpan ola bilər.
Lakin yetkin yaşda, xüsusilə 30 yaşdan sonra yeni yaranan piqmentli törəmələri adi xal hesab etməzdən əvvəl dermatoloji qiymətləndirmə məqsədəuyğundur.
Hormonal dəyişikliklər
Hormonal dəyişikliklər bəzi mövcud xalların görünüşünə təsir göstərə bilər.
Xüsusilə:
- yeniyetməlik dövrü;
- hamiləlik;
- bəzi hormonal vəziyyətlər
zamanı xallarda rəng və görünüş dəyişiklikləri müşahidə oluna bilər.
Lakin hormonların dəyişməsi yeni xalların yaranmasını bütün hallarda izah etmir.
Hamiləlik zamanı xalın tündləşməsi və ya qarın dərisinin genişlənməsi ilə bir qədər böyümüş görünməsi mümkün olsa da, sürətlə dəyişən, qeyri-simmetrik və ya rəngi qeyri-bərabər olan xalın yoxlanılması vacibdir.
İmmun sisteminin fəaliyyəti
İmmun sisteminin vəziyyəti də xalların yaranma xüsusiyyətlərinə təsir göstərə bilər.
Məsələn, bəzi immunosupressiv müalicələr zamanı yeni melanositar nevusların sayında artım müşahidə oluna bilər.
Lakin bu, bədənində çoxsaylı xal olan hər insanda immun sistemi problemi olduğu anlamına gəlmir.
Xalların sayının çoxluğu təkbaşına immun çatışmazlığının göstəricisi deyil.
Xallar hansı yaşlarda yaranır?
Xallar müxtəlif yaşlarda görünə bilər. Onların yaranma vaxtı və sonrakı inkişafı fərqlidir.
Anadangəlmə xallar
Bəzi xallar uşaq doğulanda artıq mövcud olur və ya həyatın ilk dövrlərində nəzərə çarpır.
Bunlara anadangəlmə melanositar nevuslar deyilir.
Anadangəlmə xallar:
- kiçik;
- orta ölçülü;
- böyük;
- nadir hallarda çox geniş sahəni əhatə edən
formalarda ola bilər.
Bu xalların əksəriyyəti xoşxassəlidir. Lakin xüsusilə böyük və nəhəng anadangəlmə nevuslarda melanoma riski daha yüksək ola bilər.
Buna görə böyük anadangəlmə xalların dermatoloq nəzarətində qiymətləndirilməsi vacibdir.
Uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə xallar
Xalların yaranması üçün geniş yayılmış dövrlərdən biri uşaqlıq və yeniyetməlikdir.
Bu yaşlarda yeni xalların meydana çıxması və uşaq böyüdükcə mövcud xalların bədən ölçüsünə uyğun böyüməsi çox vaxt normal prosesdir.
Bununla belə, uşağın xalında:
- sürətli və qeyri-bərabər böyümə;
- qanama;
- ağrı;
- rəngin kəskin dəyişməsi;
- ətrafında səbəbsiz yara yaranması
müşahidə edilirsə, dermatoloq müayinəsi lazımdır.
Yetkin yaşda yeni yaranan xallar
Yetkin yaşda da yeni xallar yarana bilər.
Lakin yaş artdıqca yeni piqmentli törəmələrə daha diqqətlə yanaşmaq vacibdir.
Amerika Dermatologiya Akademiyasının yeni yaranan xalların qiymətləndirilməsi barədə məlumatında 30 yaşdan sonra meydana çıxan yeni xalın dermatoloq tərəfindən yoxlanılması tövsiyə edilir.
Səbəb yeni yaranan bütün xalların təhlükəli olması deyil. Bəzi melanoma növləri adi xala bənzəyən yeni dəri törəməsi kimi başlaya bilər.
Xalların hansı növləri var?
Xallar yaranma vaxtına, hüceyrə quruluşuna və görünüş xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir.
Bütün xallar eyni rəngdə və formada olmur.
Adi melanositar nevuslar
Bunlar geniş yayılmış xoşxassəli xallardır.
Adətən:
- dairəvi və ya oval;
- nisbətən simmetrik;
- birrəngli;
- yastı və ya az qabarıq
olur.
Rəngləri açıq qəhvəyidən tünd qəhvəyiyə qədər dəyişə bilər. Bəzi adi xallar dəri rəngində də olur.
Əgər uzun müddət dəyişmədən qalırsa və əlavə şikayət yaratmırsa, çox vaxt müalicə tələb etmir.
Anadangəlmə melanositar nevuslar
Bu xallar doğuş zamanı və ya erkən uşaqlıq dövründə görünür.
Ölçüləri müxtəlif ola bilər. Bəzi anadangəlmə xalların üzərində daha qalın tüklər də müşahidə edilir.
Xüsusilə böyük və geniş sahəni əhatə edən nevuslar fərdi risk qiymətləndirməsi tələb edir.
Atipik və ya displastik nevuslar
Atipik nevuslar adi xallardan fərqli görünə bilər.
Onlar:
- daha böyük;
- qeyri-müntəzəm formalı;
- sərhədləri qeyri-bərabər;
- bir neçə rəng çalarına malik
ola bilər.
Atipik nevus melanoma ilə eyni diaqnoz deyil.
Lakin çoxsaylı atipik nevusun olması melanoma riskinin daha yüksək olduğu insan qruplarını müəyyən etməyə kömək edə bilər.
Belə şəxslərdə müntəzəm dəri müayinəsi və xalların dəyişikliklərinin izlənməsi xüsusilə vacibdir.
Qırmızı xallar niyə yaranır?
Bədəndə görünən bütün qırmızı nöqtələr melanositar xal deyil.
Xüsusilə yaş artdıqca sinə, qarın, kürək və digər nahiyələrdə yaranan kiçik, parlaq qırmızı qabarıqlıqlar bəzən cherry angioma adlanan xoşxassəli damar törəmələri olur.
Bu törəmələr melanositlərin deyil, kiçik qan damarlarının artması ilə əlaqəlidir.
Qırmızı damar törəmələrinin xüsusiyyətləri haqqında DermNet məlumatlarında cherry angioma-nın yaşla birlikdə daha çox müşahidə olunduğu və əksər hallarda təhlükəsiz olduğu qeyd edilir.
Lakin hər qırmızı və ya qırmızı-qəhvəyi törəmə angioma deyil.
Xüsusilə sürətlə böyüyən, qanayan və ya yara əmələ gətirən qırmızı törəmə dermatoloq tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
Bədəndə xalların çoxalması normaldırmı?
Uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə yeni xalların yaranması geniş yayılmış haldır.
Lakin bədəndə çox sayda xalın olması müəyyən risk faktorları ilə əlaqəli ola bilər.
Xüsusilə:
- çoxsaylı adi xal;
- bir neçə atipik nevus;
- ailədə melanoma tarixçəsi;
- əvvəllər melanoma keçirilməsi;
- uzunmüddətli intensiv UV təsiri
mövcuddursa, daha diqqətli dəri nəzarəti lazım ola bilər.
Amerika Dermatologiya Akademiyasına görə 50 və daha çox xalın olması melanoma riskinin daha yüksək olduğu vəziyyətlərdən biridir.
Bu, həmin insanda mütləq melanoma yaranacağı demək deyil.
Sadəcə xalların sayının çox olması şəxsin fərdi risk qiymətləndirməsində nəzərə alınır.
Əgər bədəndə əvvəllər olmayan çoxsaylı piqmentli törəmələr qısa müddətdə meydana çıxırsa, onların həqiqətən xal olub-olmadığını müəyyənləşdirmək də vacibdir.
Hansı xallar təhlükəli ola bilər?
Xalların əksəriyyəti xoşxassəlidir.
Lakin bəzi görünüş və davranış dəyişiklikləri melanoma adlı ciddi dəri xərçənginin əlaməti ola bilər.
Melanoma melanositlərdən inkişaf edən bədxassəli törəmədir. O, mövcud xalın daxilində yarana və ya əvvəllər xal olmayan dəridə yeni törəmə kimi meydana çıxa bilər.
Buna görə yalnız köhnə xallara deyil, yeni yaranan piqmentli sahələrə də diqqət etmək lazımdır.
ABCDE qaydası nədir?
Dermatologiyada melanoma ehtimalını düşündürən dəri dəyişikliklərini izləmək üçün ABCDE qaydasından istifadə edilir.
A: Asymmetry (Asimmetriya)
Xalın bir yarısı digər yarısından nəzərəçarpan dərəcədə fərqlənir.
B: Border (Sərhəd)
Xalın kənarları qeyri-bərabər, girintili-çıxıntılı və ya aydın olmayan formada görünür.
C: Color (Rəng)
Xalın daxilində qəhvəyi, qara, qırmızı, ağ və ya digər rəng çalarları qeyri-bərabər yerləşir.
D: Diameter (Diametr)
Diametri 6 mm-dən böyük olan xallar əlavə diqqət tələb edə bilər. Lakin melanoma 6 mm-dən kiçik də ola bilər.
E: Evolving (Dəyişmə)
Xalın ölçüsü, forması, rəngi, səthi və ya yaratdığı hisslər zamanla dəyişir.
Bu əlamətlər diaqnoz qoymaq üçün deyil, nə vaxt dermatoloji müayinə lazım olduğunu anlamaq üçün istifadə edilir.
Amerika Dermatologiya Akademiyasının melanomanın ABCDE əlamətləri haqqında məlumatında xüsusilə dəyişən xalların vaxtında qiymətləndirilməsinin vacibliyi qeyd edilir.
ABCDE əlamətlərinin olmaması isə bütün melanomaların istisna edildiyi anlamına gəlmir. Bəzi melanomalar fərqli görünə bilər.
Digər xallardan fərqli görünən xal
Bəzən insanın bədənindəki xalların əksəriyyəti bir-birinə bənzəyir, lakin onlardan biri forma, rəng və ya ölçü baxımından nəzərəçarpan dərəcədə fərqlənir.
Bu xüsusiyyət dermatologiyada “ugly duckling sign”, yəni digər xallardan fərqlənən xal əlaməti kimi tanınır.
Belə törəmənin dermatoloq tərəfindən yoxlanılması məqsədəuyğundur.
Xalın böyüməsi, qaşınması və qanaması nə deməkdir?
Xalın böyüməsi hər zaman təhlükəli dəyişiklik demək deyil.
Məsələn, uşaqlarda bədən böyüdükcə xallar da tədricən böyüyə bilər.
Hamiləlik zamanı qarın kimi genişlənən sahələrdə yerləşən bəzi xalların ölçüsü də dəyişmiş görünə bilər.
Lakin yetkin yaşda xalın səbəbsiz və sürətli böyüməsi diqqət tələb edir.
Xüsusilə:
- rəngin qeyri-bərabər dəyişməsi;
- davamlı qaşınma;
- səbəbsiz qanama;
- qabıq əmələ gəlməsi;
- yara yaranması;
- qısa müddətdə ölçü artımı
olduqda xal dermatoloq tərəfindən yoxlanılmalıdır.
Bəzən qabarıq xal geyimə, boyunbağıya və ya ülgücə ilişərək qanaya bilər. Lakin qanamanın travmadan qaynaqlandığı aydın deyilsə və ya təkrarlanırsa, bunu adi qıcıqlanma kimi qəbul etmək olmaz.
Təhlükəli dəyişikliklər gecikdirilmədən qiymətləndirilməlidir.
Xallar necə müayinə olunur?
Xalın qiymətləndirilməsi adətən dermatoloqun klinik müayinəsi ilə başlayır.
Mütəxəssis:
- xalların ümumi sayını;
- ölçülərini;
- simmetriyasını;
- rəngini;
- sərhədlərini;
- əvvəlki dövrlə müqayisədə dəyişməsini
nəzərə alır.
Lazım gəldikdə dermatoskopiya və digər əlavə müayinə üsulları istifadə oluna bilər.
Dermatoskopiya nədir?
Dermatoskopiya dəri törəmələrinin xüsusi böyüdücü və işıqlandırıcı cihazla daha ətraflı qiymətləndirilməsidir.
Bu müayinə zamanı adi gözlə aydın seçilməyən piqment və struktur xüsusiyyətləri müşahidə oluna bilər.
Dermatoskopiya:
- adi xalların qiymətləndirilməsinə;
- atipik nevusların izlənməsinə;
- şübhəli törəmələrin müəyyən edilməsinə;
- bəzi xoşxassəli və bədxassəli törəmələrin fərqləndirilməsinə
kömək edir.
Dermatoskopiya şübhəli xalların qiymətləndirilməsində vacib vasitə olsa da, hər zaman histoloji müayinəni əvəz etmir.
Xalın biopsiyası nə vaxt lazım olur?
Dermatoloq xalın bədxassəli olmasından şübhələnirsə, toxuma nümunəsinin histopatoloji müayinəsi lazım ola bilər.
Bu zaman xal uyğun tibbi üsulla çıxarılır və toxuma laboratoriyada mikroskop altında araşdırılır.
Şübhəli piqmentli törəmələrdə biopsiyanın növü və çıxarılma üsulu xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Melanoma ehtimalı olduqda yalnız xalın səthini kosmetik məqsədlə yandırmaq düzgün deyil. Histoloji diaqnoz üçün uyğun toxuma nümunəsinin saxlanılması vacibdir.
Xalın təhlükəli olub-olmadığına dair şübhə yarandıqda dermatoloji diaqnostika onun görünüşü və digər risk faktorları əsasında planlaşdırılır.
Bədəndəki xalları götürmək lazımdırmı?
Hər xalın götürülməsi vacib deyil.
Xoşxassəli, uzun müddət dəyişməyən və narahatlıq yaratmayan xallar çox vaxt heç bir müalicə tələb etmir.
Lakin bəzi hallarda xalın çıxarılması nəzərdən keçirilə bilər.
Məsələn:
- bədxassəli törəmə şübhəsi varsa;
- geyim və ya aksesuarla davamlı qıcıqlanırsa;
- təkrar travmaya məruz qalırsa;
- estetik narahatlıq yaradırsa.
Xalın götürülməsi üçün hansı üsulun uyğun olduğu onun növünə, dərinliyinə və tibbi qiymətləndirmənin nəticəsinə əsasən seçilir.
Şübhəli xallarda histopatoloji müayinə üçün toxumanın düzgün çıxarılması vacibdir.
Amerika Dermatologiya Akademiyasının xalların çıxarılması və müayinəsi haqqında məlumatında dermatoloqun şübhəli törəmələri uyğun cərrahi üsulla çıxara və zəruri hallarda laborator müayinəyə göndərə biləcəyi qeyd edilir.
Vəfa Clinic-in dəri törəmələrinin dermatoloji müalicəsi istiqamətində də xalın aradan qaldırılması üçün uyğun yanaşma törəmənin xüsusiyyətlərinə və yerləşdiyi nahiyəyə görə müəyyən edilir.
Xalı evdə götürmək təhlükəlidirmi?
Xalı evdə kəsmək, yandırmaq, sapla bağlamaq və ya müxtəlif turşularla çıxarmağa çalışmaq təhlükəlidir.
Bu müdaxilələr:
- qanama;
- infeksiya;
- kimyəvi yanıq;
- qalıcı çapıq;
- dəridə piqmentasiya dəyişikliyi
yarada bilər.
Daha vacibi, şübhəli dəri törəməsi evdə zədələndikdə düzgün diaqnoz gecikə bilər.
Xüsusilə melanoma ehtimalı olan törəmənin səthinin yandırılması və ya bir hissəsinin çıxarılması təhlükəli gecikmələrə səbəb ola bilər.
Buna görə xalı kosmetik məqsədlə götürmək istədikdə belə əvvəlcə onun xoşxassəli olduğu təsdiqlənməlidir.
Yeni xalların yaranmasının qarşısını almaq mümkündürmü?
Xalların yaranmasına genetik faktorlar təsir etdiyi üçün onların hamısının qarşısını almaq mümkün deyil.
Lakin günəşdən düzgün qorunma UV şüalanmasının dəriyə təsirini və dəri xərçəngi riskini azaltmağa kömək edir.
Gündəlik tədbirlər bunlardır:
- geniş spektrli SPF 30 və ya daha yüksək günəşdən qoruyucu istifadə etmək;
- günəşin intensiv olduğu saatlarda kölgəyə üstünlük vermək;
- açıq havada qoruyucu geyim və papaq istifadə etmək;
- günəş yanığından qorunmaq;
- solyari və süni qaralma cihazlarından uzaq durmaq.
Xüsusilə uşaqlıq dövründə günəş yanığından qorunma vacibdir.
Günəşdən qoruyucu istifadə edilməsi bədəndə heç vaxt yeni xal yaranmayacağına zəmanət vermir.
Əsas məqsəd dərini UV zədələnməsindən qorumaq və uzunmüddətli dəri sağlamlığını dəstəkləməkdir.
Xalları evdə necə izləmək olar?
Bədənində çoxsaylı xal olan insanlar üçün onların görünüşünə müntəzəm diqqət yetirmək faydalıdır.
Dərinin öz-özünə yoxlanılması zamanı yalnız üz və qollar deyil, bədənin digər nahiyələri də nəzərdən keçirilməlidir.
Xüsusilə:
- bel və kürək;
- baş dərisi;
- qulaq arxası;
- ovuc və daban;
- barmaq araları;
- dırnaq ətrafı və dırnaqaltı sahələr
diqqətdən kənarda qalmamalıdır.
Aynadan və ya yaxın insanın köməyindən istifadə etməklə çətin görünən nahiyələr də yoxlanıla bilər.
Şübhəli xalın şəklini tarixlə birlikdə saxlamaq dəyişiklikləri izləməyə kömək edə bilər. Lakin foto müqayisəsi tibbi müayinəni əvəz etmir.
Bütün xal və piqmentli sahələrə diqqət edərkən xüsusilə:
- yeni yaranan;
- sürətlə dəyişən;
- digər xallardan fərqlənən;
- qaşınan;
- qanayan
törəmələr nəzərə alınmalıdır.
Çoxsaylı və ya atipik xalları olan insanlarda dermatoloq fərdi riskə uyğun müayinə intervalı təyin edə bilər.
Xallarla bağlı nə vaxt dermatoloqa müraciət etmək lazımdır?
Xalların əksəriyyəti təhlükəsiz olsa da, bəzi dəyişikliklər gecikdirilmədən qiymətləndirilməlidir.
Aşağıdakı hallarda dermatoloqa müraciət etmək vacibdir:
- Xal qısa müddətdə böyüyürsə.
- Forması qeyri-simmetrik hala gəlirsə.
- Sərhədləri dəyişirsə.
- Bir neçə fərqli rəng yaranırsa.
- Səbəbsiz qanama və ya qabıqlanma müşahidə edilirsə.
- Qaşınma və ağrı davam edirsə.
- Bədəndəki digər xallardan nəzərəçarpan dərəcədə fərqlənirsə.
- Yetkin yaşda yeni və qeyri-adi piqmentli törəmə yaranıbsa.
Xüsusilə ailədə melanoma tarixçəsi və ya əvvəllər dəri xərçəngi diaqnozu varsa, dermatoloji nəzarət daha mühüm ola bilər.
Bədəndə xalların olması özlüyündə xəstəlik deyil. Lakin onların sayını, görünüşünü və zamanla dəyişməsini izləmək mümkün risklərin erkən müəyyən edilməsinə kömək edir.
Əsas yanaşma hər xalı götürməyə çalışmaq deyil, hansı törəmənin sadəcə müşahidə, hansının isə əlavə müayinə və müalicə tələb etdiyini düzgün müəyyən etməkdir.
Bədəndə xallar haqqında tez-tez verilən suallar
Bədəndə xallar niyə yaranır?
Xallar dəridə melanosit mənşəli hüceyrələrin müəyyən sahədə toplanması və çoxalması nəticəsində yaranır. Onların inkişafında genetik meyllilik, günəşin UV şüaları, yaş və bəzi fərdi bioloji faktorlar rol oynayır. Xalların əksəriyyəti xoşxassəlidir.
Bədəndə xalların çoxalması təhlükəlidirmi?
Uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə yeni xalların yaranması normal ola bilər. Lakin çoxsaylı xallar, xüsusilə atipik nevuslarla birlikdə olduqda melanoma riskinin qiymətləndirilməsində əhəmiyyətlidir. Yetkin yaşda sürətlə artan və ya görünüşü dəyişən piqmentli törəmələr dermatoloq tərəfindən yoxlanılmalıdır.
Günəş bədəndə xal yaradırmı?
Günəşin ultrabənövşəyi şüaları xalların sayının artması ilə əlaqəli ola bilər. Xüsusilə uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə UV təsiri əhəmiyyətlidir. Lakin bütün xallar günəşdən yaranmır. Genetik və digər faktorlar da rol oynayır.
Hamiləlikdə xalların böyüməsi normaldırmı?
Hamiləlik zamanı bəzi xalların rəngi tündləşə və xüsusilə qarın kimi genişlənən sahələrdə ölçüsü dəyişmiş görünə bilər. Lakin xalın sürətlə böyüməsi, sərhədinin dəyişməsi, rənginin qeyri-bərabər olması və ya qanaması normal hormonal dəyişiklik kimi qəbul edilməməlidir.
Xalın içindən tük çıxması təhlükəlidirmi?
Xaldan tük çıxması təkbaşına təhlükəli əlamət deyil. Bəzi xoşxassəli xalların daxilində tük follikulları mövcud olur. Bununla belə, tükün olması da xalın mütləq xoşxassəli olduğunu sübut etmir. Əsas diqqət xalın ümumi görünüşünə və zamanla dəyişməsinə yönəlməlidir.
Hansı xallar xərçəng əlaməti ola bilər?
Asimmetrik, sərhədləri qeyri-bərabər, bir neçə rəngə malik, ölçüsü və görünüşü dəyişən xallar dermatoloji qiymətləndirmə tələb edir. ABCDE qaydası bu əlamətləri izləməyə kömək edir. Davamlı qaşınma, səbəbsiz qanama və digər xallardan fərqli görünüş də xəbərdaredici əlamətlər ola bilər.
Bədəndəki xalları götürmək lazımdırmı?
Bütün xalların götürülməsi vacib deyil. Xoşxassəli və dəyişməyən xallar adətən müalicə tələb etmir. Şübhəli, davamlı travmaya məruz qalan və ya estetik narahatlıq yaradan xallar isə dermatoloq tərəfindən qiymətləndirilərək uyğun üsulla çıxarıla bilər. Şübhəli törəmələrdə histopatoloji müayinə vacib ola bilər.
