Körpənin dərisində doğulduğu andan görünən və ya həyatının ilk həftələrində meydana çıxan qırmızı, qəhvəyi, çəhrayı və göyümtül ləkələr çox vaxt doğum ləkəsi adlandırılır. Bu ləkələr bədənin müxtəlif nahiyələrində yerləşə, ölçü və görünüş baxımından bir-birindən fərqlənə bilər.
Bəzi doğum ləkələri dərinin səthində yastı olur, digərləri isə qabarıq və ya düyün şəklində görünür. Bir qismi uşaq böyüdükcə tədricən solur, müəyyən növlər isə uzun illər, hətta ömür boyu qala bilər.
Doğum ləkələrinin yaranması əsasən dəridəki qan damarlarının inkişaf xüsusiyyətləri və piqment hüceyrələrinin müəyyən nahiyələrdə toplanması ilə əlaqəlidir. Buna görə bütün doğum ləkələrinin yaranma səbəbi və müalicə üsulu eyni deyil.
Doğum ləkələrinin əksəriyyəti xoşxassəlidir və sağlamlıq üçün təhlükə yaratmır. Lakin bəzi damar mənşəli ləkələr sürətlə böyüyərək ətraf toxumalara təsir göstərə bilər. Böyük piqmentli ləkələr və müəyyən nahiyələrdə yerləşən doğum ləkələri isə əlavə müayinə tələb edə bilər.
Bu səbəbdən doğum ləkəsinin rəngini və ölçüsünü qiymətləndirməklə yanaşı, onun hansı növə aid olduğunu və zamanla necə dəyişdiyini müəyyən etmək vacibdir.
Doğum ləkəsi nədir?
Doğum ləkəsi dəridə doğuş zamanı mövcud olan və ya doğuşdan qısa müddət sonra meydana çıxan rəng və struktur dəyişikliyidir.
Tibbi baxımdan doğum ləkələri bir-birindən fərqli mənşəli dəri dəyişikliklərini əhatə edən ümumi anlayışdır.
Bəzi doğum ləkələri:
- qırmızı və ya çəhrayı rəngli;
- qəhvəyi və ya qara;
- göy və ya boz-göy;
- yastı;
- qabarıq;
- kiçik və ya geniş sahəni əhatə edən
görünüşdə ola bilər.
Ləkənin rəngi onun hansı hüceyrə və toxumalarla əlaqəli olduğunu müəyyənləşdirməyə kömək edir.
Məsələn, qırmızı doğum ləkələri çox vaxt damar mənşəli olur. Qəhvəyi və qara ləkələr isə melanin piqmenti və melanosit hüceyrələri ilə əlaqəli ola bilər.
Amerika Dermatologiya Akademiyasının doğum ləkələrinin növləri haqqında tibbi məlumatında onların müxtəlif rəng və formalarda meydana çıxdığı, bir hissəsinin zamanla solduğu, digərlərinin isə qalıcı ola bildiyi izah edilir.
Doğum ləkəsi yalnız görünüşə əsasən diaqnoz deyil. Onun hansı dəri dəyişikliyi olduğunu müəyyən etmək üçün klinik xüsusiyyətlər qiymətləndirilməlidir.
Doğum ləkəsi niyə yaranır?
Doğum ləkələrinin yaranma səbəbi onların növündən asılıdır. Bəzi ləkələr qan damarlarının formalaşması zamanı meydana gələn dəyişikliklərlə, digərləri isə dəridə piqment hüceyrələrinin fəaliyyəti ilə əlaqəlidir.
Bu dəyişikliklər əsasən ana bətnində inkişaf dövründə başlayır. Lakin bəzi damar mənşəli ləkələr doğuş zamanı çox zəif görünür və yalnız sonrakı həftələrdə nəzərə çarpır.
Qan damarlarının inkişaf xüsusiyyətləri
Dərinin rənginə təsir edən amillərdən biri səthə yaxın yerləşən qan damarlarıdır.
Bəzi doğum ləkələrində bu damarların quruluşu və inkişafı adi dəridən fərqli olur. Nəticədə həmin nahiyədə qırmızı, çəhrayı və ya bənövşəyi sahə görünə bilər.
Məsələn, kapilyar malformasiyalar dəridəki kiçik damarların inkişaf xüsusiyyətləri ilə əlaqəlidir.
Hemangioma isə damar hüceyrələrinin çoxalması nəticəsində yaranan xoşxassəli damar törəməsidir.
Bu iki vəziyyət oxşar rəngdə görünsə də, eyni xəstəlik deyil və fərqli inkişaf xüsusiyyətlərinə malikdir.
Piqment hüceyrələrinin toplanması
Dərinin təbii rəngini melanin adlı piqment müəyyən edir. Bu piqment melanosit hüceyrələri tərəfindən istehsal olunur.
Bəzi doğum ləkələrində melanosit mənşəli hüceyrələrin müəyyən sahədə toplanması və çoxalması nəticəsində piqmentli törəmə yaranır.
Məsələn, anadangəlmə melanositar nevuslar bu mexanizmlə əlaqəlidir.
Digər piqmentli doğum ləkələrində isə melanin istehsalının artması və ya piqment hüceyrələrinin dərinin daha dərin qatlarında yerləşməsi rol oynaya bilər.
Genetik dəyişikliklər
Bəzi doğum ləkələrinin yaranmasında embrional inkişaf zamanı meydana çıxan genetik dəyişikliklər iştirak edir.
Bu dəyişikliklər hər zaman valideynlərdən irsən keçmir. Bəzən yalnız dərinin müəyyən hüceyrələrində yaranan, mozaik adlandırılan genetik dəyişikliklər olur.
Belə dəyişikliklər damarların və ya piqment hüceyrələrinin inkişafına təsir göstərə bilər.
Lakin hər doğum ləkəsi irsi xəstəlik əlaməti deyil. Əksər hallarda ləkələr başqa sağlamlıq problemi olmadan meydana çıxır.
Hamiləlik zamanı ananın davranışları
Doğum ləkələrinin ananın hamiləlik zamanı müəyyən qidaya istək duyması, hansısa qidanı yeməməsi və ya qarnına toxunması nəticəsində yarandığına dair elmi sübut yoxdur.
Amerika Dermatologiya Akademiyası doğum ləkələrinin yaranma səbəblərini izah edərkən bu cür inancların tibbi əsası olmadığını bildirir.
Doğum ləkələrinin yaranması əsasən embrional inkişaf zamanı damarların və piqment hüceyrələrinin xüsusiyyətləri ilə əlaqəlidir.
Doğum ləkələrinin hansı növləri var?
Doğum ləkələri əsasən iki böyük qrupa ayrılır:
- Damar mənşəli doğum ləkələri
- Piqment mənşəli doğum ləkələri
Bundan əlavə, bəzi anadangəlmə dəri dəyişiklikləri ayrıca dermatoloji qruplara daxildir.
Doğum ləkəsinin hansı qrupa aid olması onun öz-özünə keçmə ehtimalını, izləmə ehtiyacını və uyğun müalicə seçimini müəyyənləşdirməyə kömək edir.
Damar mənşəli doğum ləkələri
Damar mənşəli doğum ləkələri dəridəki qan damarlarının inkişafı və ya damar hüceyrələrinin çoxalması ilə əlaqəli olur.
Bu ləkələr adətən qırmızı, çəhrayı və ya bənövşəyi rəngdə görünür.
Nevus simplex (somon rəngli ləkə)
Nevus simplex yenidoğulmuşlarda geniş rast gəlinən damar mənşəli doğum ləkələrindən biridir.
Bu ləkələr adətən:
- alın;
- göz qapaqları;
- qaşların arası;
- burun kökü;
- boynun arxa hissəsi
kimi nahiyələrdə görünür.
Rəngləri açıq çəhrayı və ya qırmızı ola bilər.
Uşaq ağladıqda, bədən temperaturu yüksəldikdə və ya fiziki gərginlik zamanı ləkə daha nəzərəçarpan görünə bilər.
Nevus simplex adətən xoşxassəlidir.
Üz nahiyəsində yerləşən ləkələrin böyük hissəsi ilk illərdə tədricən solur. Boynun arxasında yerləşən ləkələr isə daha uzun müddət qala bilər.
NHS-in yenidoğulmuşlarda doğum ləkələri haqqında məlumatında bu tip çəhrayı ləkələrin çox vaxt müalicəsiz solduğu göstərilir.
İnfantil hemangioma
İnfantil hemangioma körpələrdə yaranan xoşxassəli damar törəməsidir.
Bəzən doğuş zamanı zəif ləkə şəklində görünür, bəzən isə həyatın ilk həftələrində nəzərə çarpmağa başlayır.
Səthi hemangiomalar parlaq qırmızı rənginə və qabarıq görünüşünə görə bəzən çiyələyə bənzədilir.
Dərin hemangiomalar isə daha göyümtül rəngdə və dərialtı qabarıqlıq şəklində görünə bilər.
İnfantil hemangiomaların əsas xüsusiyyəti həyatın ilk aylarında sürətlə böyüyə bilməsidir.
Amerika Pediatriya Akademiyasının infantil hemangiomaların idarə olunması üzrə klinik tövsiyələrində ən sürətli böyümənin adətən 1–3 aylıq dövrdə baş verdiyi və bir çox hemangiomanın böyüməsinin təxminən 5 aylığa qədər tamamlandığı bildirilir.
Sonrakı dövrdə hemangioma tədricən kiçilə və sola bilər.
Lakin bütün hemangiomalar problemsiz keçmir. Xüsusilə göz, burun, dodaq və tənəffüs yollarına yaxın nahiyələrdə yerləşən törəmələr əlavə risk yarada bilər.
Port-wine stain (kapilyar malformasiya)
Port-wine stain adlanan doğum ləkəsi dəridəki kiçik qan damarlarının inkişaf xüsusiyyətləri ilə əlaqəli kapilyar malformasiyadır.
Bu ləkə doğuş zamanı adətən yastı olur və:
- çəhrayı;
- qırmızı;
- tünd qırmızı;
- bənövşəyi
rəngdə görünə bilər.
Üz nahiyəsində daha çox diqqət çəksə də, bədənin digər hissələrində də yarana bilər.
Nevus simplex-dən fərqli olaraq port-wine stain adətən öz-özünə yox olmur.
Uşaq böyüdükcə ləkənin ölçüsü bədənlə birlikdə arta, rəngi tündləşə və bəzi hallarda dəri səthi qalınlaşa bilər.
Bu səbəbdən bəzi port-wine ləkələrində erkən dermatoloji qiymətləndirmə və lazer müalicəsi nəzərdən keçirilir.
Piqment mənşəli doğum ləkələri
Piqment mənşəli doğum ləkələri melanin istehsalı və ya melanosit hüceyrələrinin dəridə yerləşməsi ilə əlaqəlidir.
Bu ləkələr adətən qəhvəyi, qara, boz və ya göyümtül rəngdə görünür.
Café-au-lait ləkələri
Café-au-lait fransız dilində südlü qəhvə mənasını verir. Bu ad ləkənin açıq və ya orta qəhvəyi rənginə görə istifadə olunur.
Café-au-lait ləkələri adətən:
- yastı;
- hamar;
- açıq qəhvəyi;
- nisbətən aydın sərhədli
olur.
Bədənin müxtəlif nahiyələrində yerləşə bilər.
Bir və ya iki belə ləkənin olması çox vaxt ciddi sağlamlıq problemi ilə əlaqəli deyil.
Lakin uşağın dərisində çoxsaylı café-au-lait ləkələrinin olması bəzi genetik vəziyyətlərin əlaməti ola bilər.
Xüsusilə altı və daha çox café-au-lait ləkəsi müşahidə edilirsə, neyrofibromatoz tip 1 kimi xəstəliklərin qiymətləndirilməsi lazım gələ bilər.
Bu, altı ləkəsi olan hər uşağın mütləq neyrofibromatoz olduğu anlamına gəlmir. Diaqnoz ləkələrin ölçüsü, digər klinik əlamətlər və lazım gəldikdə əlavə müayinələrlə müəyyən edilir.
Anadangəlmə melanositar nevus
Anadangəlmə melanositar nevus doğuş zamanı mövcud olan və ya erkən dövrdə görünən piqmentli dəri törəməsidir.
Bu törəmələr gündəlik dildə anadangəlmə xal kimi də adlandırılır.
Rəngləri açıq qəhvəyidən tünd qəhvəyi və qaraya qədər dəyişə bilər.
Bəzi nevuslar:
- yastı;
- qabarıq;
- tüklü;
- nahamar səthli
görünə bilər.
Ölçülərinə görə kiçik, orta, böyük və nəhəng anadangəlmə nevuslar fərqləndirilir.
Kiçik anadangəlmə nevusların əksəriyyəti xoşxassəlidir.
Lakin böyük və xüsusilə nəhəng anadangəlmə melanositar nevuslarda melanoma və müəyyən nadir nevusla əlaqəli ağırlaşmaların riski daha yüksək ola bilər.
Bu səbəbdən onların izlənməsi fərdi şəkildə planlaşdırılmalıdır.
Xüsusilə böyük və qeyri-adi görünən törəmələr dermatoloji müayinə zamanı qiymətləndirilməli, lazım olduqda uzunmüddətli müşahidə planı hazırlanmalıdır.
Anadangəlmə dermal melanositoz
Anadangəlmə dermal melanositoz dəridə göy və ya boz-göy rəngli ləkələrlə xarakterizə olunur.
Bu vəziyyət əvvəllər “Monqol ləkəsi” adı ilə də tanınırdı.
Ləkələr daha çox:
- belin aşağı hissəsində;
- sağrı nahiyəsində;
- bəzən qol və ayaqlarda
müşahidə edilir.
Rənglərinə görə bəzən göyərməyə bənzəyirlər.
Lakin anadangəlmə dermal melanositoz travma nəticəsində yaranan qansızma deyil. Dərinin daha dərin qatlarında piqment hüceyrələrinin yerləşməsi ilə əlaqəlidir.
Bu ləkələrin böyük hissəsi uşaqlıq dövründə tədricən solur.
Xüsusilə göyərmə ilə qarışdırılmaması üçün ləkənin doğuş zamanı mövcud olması və yerləşdiyi nahiyə uşağın tibbi sənədlərində qeyd edilə bilər.
Qırmızı, qəhvəyi və göy doğum ləkələri arasında nə fərq var?
Doğum ləkəsinin rəngi onun mənşəyi haqqında ilkin məlumat verə bilər.
Lakin yalnız rəng əsasında dəqiq diaqnoz qoymaq mümkün deyil.
| Ləkənin görünüşü | Mümkün növ | Tipik inkişaf |
|---|---|---|
| Açıq çəhrayı, yastı | Nevus simplex | Çox vaxt tədricən solur |
| Parlaq qırmızı, qabarıq | İnfantil hemangioma | Əvvəl böyüyə, sonra kiçilə bilər |
| Qırmızı və ya bənövşəyi, geniş | Port-wine stain | Adətən qalıcıdır |
| Açıq qəhvəyi, hamar | Café-au-lait | Çox vaxt qalır |
| Qəhvəyi və ya qara | Anadangəlmə melanositar nevus | Adətən qalır, uşaqla birlikdə böyüyə bilər |
| Göy və ya boz-göy | Anadangəlmə dermal melanositoz | Çox vaxt uşaqlıqda solur |
Bu xüsusiyyətlər doğum ləkələrini ilkin olaraq fərqləndirməyə kömək edir.
Ancaq oxşar görünən başqa dəri xəstəlikləri də mövcud olduğuna görə qeyri-adi və dəyişən ləkələr qiymətləndirilməlidir.
Doğum ləkələri öz-özünə keçirmi?
Doğum ləkələrinin hamısı öz-özünə keçmir.
Bəzi növlər uşaq böyüdükcə solur, digərləri isə qalıcı olur.
Məsələn, üz nahiyəsindəki nevus simplex ləkələrinin böyük hissəsi ilk illərdə zəifləyə bilər.
Anadangəlmə dermal melanositoz da çox vaxt uşaqlıq dövründə tədricən solur.
İnfantil hemangiomalar əvvəlcə böyüdükdən sonra illər ərzində geriləyə bilər. Bununla belə, bəzi hallarda ləkə yerində qalıq qızartı, artıq dəri və ya toxuma dəyişikliyi qala bilər.
Port-wine stain və café-au-lait ləkələri isə adətən öz-özünə tam yox olmur.
Amerika Dermatologiya Akademiyasının doğum ləkələrinin müalicəsi və proqnozu haqqında məlumatında da bəzi növlərin müalicəsiz solduğu, digərlərinin isə qalıcı olduğu göstərilir.
Bu səbəbdən valideynlər doğum ləkəsinin keçib-keçməyəcəyini yalnız onun rənginə əsasən müəyyən etməməlidir.
Doğum ləkəsi nə vaxt təhlükəli ola bilər?
Doğum ləkələrinin əksəriyyəti təhlükəsizdir. Lakin bəzi ləkələrin yerləşdiyi nahiyə, ölçüsü və inkişaf xüsusiyyətləri əlavə qiymətləndirmə tələb edir.
Göz və ağız ətrafında yerləşən hemangiomalar
Gözə yaxın yerləşən infantil hemangioma sürətlə böyüdükdə görmə inkişafına təsir göstərə bilər.
Dodaq və ağız ətrafındakı hemangiomalar qidalanmada çətinlik yarada və yara əmələ gətirə bilər.
Burun, boyun və tənəffüs yollarına yaxın müəyyən hemangiomalar da xüsusi diqqət tələb edir.
İnfantil hemangiomalar ilk aylarda sürətlə böyüyə bildiyi üçün yüksək riskli törəmələrdə erkən mütəxəssis qiymətləndirməsi vacibdir.
Amerika Pediatriya Akademiyası yüksək riskli infantil hemangiomaların mümkün qədər erkən, ideal olaraq həyatın ilk ayında mütəxəssis tərəfindən qiymətləndirilməsini tövsiyə edir.
Alın və göz qapağında port-wine ləkəsi
Bəzi port-wine ləkələri nadir hallarda Sturge-Weber sindromu adlı vəziyyətlə əlaqəli ola bilər.
Bu sindrom dəridə, gözdə və beyində müəyyən damar inkişafı dəyişiklikləri ilə xarakterizə olunur.
Xüsusilə alın və yuxarı göz qapağını əhatə edən port-wine ləkələrində əlavə qiymətləndirmə vacib ola bilər.
Sturge-Weber sindromunun klinik xüsusiyyətləri haqqında MedlinePlus məlumatlarında bəzi üz ləkələrinin qlaukoma və digər damar mənşəli dəyişikliklərlə əlaqəli ola bildiyi qeyd edilir.
Bu, hər port-wine ləkəsi olan uşağın həmin sindroma malik olması demək deyil.
Lakin müəyyən üz nahiyələrində yerləşən ləkələr zamanı göz həkimi və lazım olduqda digər mütəxəssislərin müayinəsi tələb oluna bilər.
Böyük anadangəlmə piqmentli ləkələr
Böyük və nəhəng anadangəlmə melanositar nevuslar daha diqqətli müşahidə tələb edir.
Xüsusilə nevusun daxilində:
- sürətli və qeyri-bərabər böyümə;
- yeni sərt düyün;
- səbəbsiz qanama;
- sağalmayan yara;
- nəzərəçarpan rəng və struktur dəyişikliyi
yaranarsa, dermatoloqa müraciət edilməlidir.
Lakin hər böyümə təhlükəli deyil. Anadangəlmə nevuslar da uşaq böyüdükcə ölçü baxımından arta bilər.
Vacib olan gözlənilən inkişafla şübhəli dəyişikliyi fərqləndirməkdir.
Doğum ləkəsi necə diaqnoz edilir?
Əksər doğum ləkələri klinik müayinə zamanı müəyyən edilə bilər.
Dermatoloq ləkənin:
- rəngini;
- ölçüsünü;
- sərhədlərini;
- dərinin səthindən qabarıq olub-olmamasını;
- yerləşdiyi nahiyəni;
- doğuşdan bəri necə dəyişdiyini
qiymətləndirir.
Bəzi hallarda əlavə diaqnostik üsullar tələb oluna bilər.
Dermatoskopiya
Piqmentli doğum ləkələrində dermatoskopiya dərinin müəyyən struktur və piqment xüsusiyyətlərini daha ətraflı qiymətləndirməyə kömək edir.
Bu üsul xüsusilə anadangəlmə melanositar nevusların izlənməsində faydalı ola bilər.
Lakin dermatoskopiya hər zaman bütün riskləri istisna etmir.
Ultrasəs və digər görüntüləmə üsulları
Bəzi dərin damar mənşəli törəmələrdə ultrasəs müayinəsi lazım ola bilər.
Xüsusilə diaqnoz qeyri-müəyyəndirsə və ya törəmənin dərinliyi və qan damarları ilə əlaqəsi barədə əlavə məlumat tələb olunursa, görüntüləmə üsulları istifadə edilə bilər.
Seçilmiş hallarda, xüsusilə əlaqəli anatomik dəyişikliklərdən şübhələnildikdə MRT və digər müayinələr də nəzərdən keçirilə bilər.
Bütün doğum ləkələri üçün ultrasəs və ya MRT tələb olunmur.
Müayinə planı ləkənin növü və klinik xüsusiyyətləri əsasında müəyyən edilir.
Doğum ləkələri necə müalicə olunur?
Doğum ləkələrinin əksəriyyəti müalicə tələb etmir.
Lakin bəzi hallarda ləkənin böyüməsi, yerləşdiyi nahiyə, funksional problemlər və estetik təsir müalicə ehtiyacını yarada bilər.
Müalicə üsulu ləkənin damar və ya piqment mənşəli olmasına görə dəyişir.
Müşahidə və müntəzəm izləmə
Kiçik, xoşxassəli və öz-özünə solma ehtimalı yüksək olan doğum ləkələrində müşahidə kifayət edə bilər.
Məsələn, tipik nevus simplex və anadangəlmə dermal melanositoz çox vaxt xüsusi müalicə tələb etmir.
Bəzi infantil hemangiomalar da müalicəsiz geriləyə bilər.
Lakin hemangioma sürətlə böyüyürsə və ya göz, ağız, burun kimi həssas nahiyədə yerləşirsə, yalnız müşahidə ilə kifayətlənmək uyğun olmaya bilər.
Hemangiomanın dərmanla müalicəsi
Müalicə tələb edən müəyyən infantil hemangiomalarda propranolol adlı dərman istifadə oluna bilər.
Bu preparat beta-blokator qrupuna daxildir və damar törəməsinin böyüməsinin qarşısını almağa, həcminin azalmasına kömək edə bilər.
Bəzi kiçik və səthi hemangiomalarda isə həkim tərəfindən yerli timolol müalicəsi seçilə bilər.
Lakin bu preparatlar özbaşına istifadə edilməməlidir.
Xüsusilə oral propranolol müalicəsində ürək döyüntüsü, qan təzyiqi, qan şəkəri və digər təhlükəsizlik amilləri nəzərə alınmalıdır.
Müalicənin başlama vaxtı, dozası və izlənməsi mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.
Lazer müalicəsi
Lazer müalicəsi müəyyən damar mənşəli doğum ləkələrində tətbiq edilə bilər.
Xüsusilə port-wine ləkələrində pulsed dye laser (PDL) adlı damar əsaslı lazer texnologiyası geniş istifadə olunur.
Bu lazer müəyyən qan damarlarını hədəfləyərək ləkənin rəngini açmağa kömək edə bilər.
Lakin tam yox olma bütün hallarda mümkün deyil və bir neçə seans tələb oluna bilər.
Lazerin seçimi:
- ləkənin növündən;
- rəngindən;
- yerləşdiyi sahədən;
- dərinin tonundan;
- uşağın yaşından
asılıdır.
Bəzi hemangiomalarda da lazer qalıq damar dəyişikliklərinin azaldılması üçün istifadə oluna bilər. Ancaq bütün infantil hemangiomalarda ilk seçim lazer deyil.
Vəfa Clinic-də təqdim olunan lazer və aparat prosedurlarının doğum ləkəsinin konkret növünə uyğunluğu istifadə olunan texnologiyanın xüsusiyyətlərinə və dermatoloji qiymətləndirməyə əsasən müəyyənləşdirilməlidir.
Cərrahi müdaxilə
Bəzi böyük və ya problem yaradan doğum ləkələrində cərrahi müdaxilə nəzərdən keçirilə bilər.
Xüsusilə müəyyən anadangəlmə melanositar nevuslarda çıxarılma qərarı aşağıdakı amillər əsasında verilir:
- nevusun ölçüsü;
- yerləşdiyi nahiyə;
- klinik görünüşü;
- fərdi melanoma riski;
- mümkün cərrahi çapıq;
- uşağın yaşı;
- əlavə müayinələrin nəticələri.
Bütün anadangəlmə nevusların profilaktik olaraq götürülməsi tələb olunmur.
Böyük nevusların çıxarılması da melanoma riskini bütün hallarda tam aradan qaldırmaya bilər.
Bu səbəbdən cərrahi qərar dermatoloq və uyğun hallarda cərrah tərəfindən fərdi şəkildə verilməlidir.
Doğum ləkələrini evdə azaltmaq mümkündürmü?
Doğum ləkələrinin bir hissəsi heç bir müdaxilə olmadan tədricən solur.
Lakin evdə istifadə olunan kosmetik kremlərin bütün doğum ləkələrini aradan qaldırması mümkün deyil.
Xüsusilə damar mənşəli doğum ləkələri adi piqmentasiya kremləri ilə müalicə olunmur.
Bəzi valideynlər doğum ləkəsini azaltmaq üçün müxtəlif bitki ekstraktları, turşular və ya xalq təbabəti vasitələrindən istifadə etməyə çalışırlar.
Belə üsulların effektivliyi barədə etibarlı elmi sübut yoxdur.
Üstəlik, körpə dərisi daha həssas olduğu üçün qıcıqlandırıcı məhsullar:
- kimyəvi yanıq;
- dəri iltihabı;
- rəng dəyişikliyi;
- əlavə çapıq
yarada bilər.
Doğum ləkəsinin hansı növə aid olduğu müəyyən edilmədən onun üzərinə ağardıcı və ya turşu tərkibli məhsullar tətbiq etmək düzgün deyil.
Əgər ləkə xoşxassəlidirsə və müalicə tələb etmirsə, çox vaxt ən uyğun yanaşma onu izləmək və dərini əlavə qıcıqlanmadan qorumaqdır.
Doğum ləkələrində hansı dəyişikliklərə diqqət etmək lazımdır?
Doğum ləkələrinin müəyyən növlərində uşağın böyüməsi ilə birlikdə ölçü və görünüş dəyişikliyi normal ola bilər.
Məsələn, infantil hemangioma ilk aylarda böyüyə bilər. Anadangəlmə nevus isə bədənin böyüməsinə uyğun olaraq ölçüsünü artıra bilər.
Lakin bütün dəyişikliklər gözlənilən inkişaf hesab edilmir.
Aşağıdakı hallarda tibbi qiymətləndirmə vacibdir:
- Ləkə qısa müddətdə sürətlə böyüyürsə.
- Göz, burun və ya ağız nahiyəsinə təsir edirsə.
- Üzərində yara əmələ gəlirsə.
- Qanama və ya ağrı yaranırsa.
- Dəridə nəzərəçarpan qalınlaşma baş verirsə.
- Böyük piqmentli ləkədə qeyri-adi düyün və ya rəng dəyişikliyi görünürsə.
- Altı və daha çox café-au-lait ləkəsi müşahidə edilirsə.
- Alın və göz qapağında geniş port-wine ləkəsi varsa.
Xüsusilə hemangioma qidalanmanı, görməni və ya tənəffüsü çətinləşdirirsə, erkən tibbi yardım vacibdir.
Doğum ləkəsinin üzərində yara yaranması və ya davamlı qanama da müalicə ehtiyacını göstərə bilər.
Doğum ləkələri uşağın sağlamlığına təsir edirmi?
Doğum ləkələrinin böyük hissəsi yalnız dərinin görünüşünə təsir edir.
Lakin müəyyən növlər bəzi orqan və sistemlərlə əlaqəli dəyişikliklərin əlaməti ola bilər.
Məsələn:
- Göz qapağı və alın nahiyəsindəki müəyyən port-wine ləkələri göz və sinir sistemi ilə əlaqəli vəziyyətlərin qiymətləndirilməsini tələb edə bilər.
- Çoxsaylı café-au-lait ləkələri bəzi genetik xəstəliklər baxımından əlavə araşdırma tələb edə bilər.
- Böyük anadangəlmə melanositar nevuslar fərdi risk qiymətləndirməsi və uzunmüddətli izləmə tələb edə bilər.
- Bəzi infantil hemangiomalar yerləşdiyi nahiyəyə görə görməyə, qidalanmaya və tənəffüsə təsir göstərə bilər.
Bu halların hamısı nadir və ya xüsusi klinik vəziyyətlərdir.
Doğum ləkəsi olan uşaqların böyük hissəsində belə ağırlaşmalar meydana çıxmır.
Əsas məsələ ləkənin növünü vaxtında müəyyən etmək və əlavə qiymətləndirməyə ehtiyac olan halları ayırd etməkdir.
Doğum ləkəsi üçün nə vaxt dermatoloqa müraciət edilməlidir?
Doğum ləkəsi ilk dəfə müşahidə edildikdə onun növünün müəyyənləşdirilməsi faydalıdır.
Xüsusilə ləkənin gələcəkdə böyüyüb-böyüməyəcəyi və öz-özünə solma ehtimalı valideynlər üçün vacib məlumatdır.
Aşağıdakı hallarda dermatoloji müayinə daha aktualdır:
- Körpədə sürətlə böyüyən qırmızı törəmə varsa.
- Ləkə gözə, buruna və ya ağıza yaxın yerləşirsə.
- Ləkə qanayır, ağrıyır və ya yara əmələ gətirirsə.
- Bədəndə çoxsaylı qəhvəyi doğum ləkələri varsa.
- Anadangəlmə xal böyük ölçüdədirsə.
- Ləkənin rəngi və forması qeyri-adi şəkildə dəyişirsə.
- Doğum ləkəsinin damar, yoxsa piqment mənşəli olduğu aydın deyilsə.
Doğum ləkələrinin düzgün qiymətləndirilməsi lazımsız prosedurlardan qaçmağa və həqiqətən müalicə tələb edən vəziyyətləri vaxtında müəyyən etməyə kömək edir.
Vəfa Clinic-də dəri ləkələrinin və törəmələrinin dermatoloji müayinəsi zamanı dəri dəyişikliyinin növü, görünüşü və fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq uyğun izləmə və ya müalicə istiqaməti müəyyən edilə bilər.
Əsas məqsəd hər doğum ləkəsini aradan qaldırmaq deyil, onun sağlamlıq baxımından əhəmiyyətini və müalicəyə ehtiyac olub-olmadığını düzgün müəyyən etməkdir.
Doğum ləkələri haqqında tez-tez verilən suallar
Doğum ləkəsi niyə yaranır?
Doğum ləkələri əsasən dəri damarlarının inkişaf xüsusiyyətləri və piqment hüceyrələrinin müəyyən nahiyələrdə toplanması ilə əlaqəli yaranır. Bəzi hallarda embrional inkişaf dövründə meydana çıxan genetik dəyişikliklər də rol oynayır. Doğum ləkələri hamiləlik zamanı ananın müəyyən qidanı yeməsi və ya yeməməsi nəticəsində yaranmır.
Doğum ləkələri öz-özünə keçirmi?
Bəzi doğum ləkələri zamanla öz-özünə solur. Nevus simplex və anadangəlmə dermal melanositoz çox vaxt uşaqlıq dövründə azalır. İnfantil hemangiomalar əvvəl böyüdükdən sonra illər ərzində kiçilə bilər. Port-wine stain və café-au-lait ləkələri isə adətən qalıcı olur.
Körpələrdə qırmızı doğum ləkəsi təhlükəlidirmi?
Qırmızı doğum ləkələrinin əksəriyyəti xoşxassəlidir. Lakin infantil hemangioma sürətlə böyüyürsə, göz, ağız və ya burun yaxınlığında yerləşirsə, yara əmələ gətirirsə və ya qanayırsa, erkən müayinə lazımdır. Bəzi port-wine ləkələri də yerləşdiyi nahiyəyə görə əlavə qiymətləndirmə tələb edə bilər.
Qəhvəyi doğum ləkəsi nə deməkdir?
Qəhvəyi doğum ləkələri café-au-lait ləkəsi və ya anadangəlmə melanositar nevus kimi piqment mənşəli dəri dəyişiklikləri ola bilər. Bir və ya iki café-au-lait ləkəsi adətən ciddi problem yaratmır. Lakin altı və daha çox belə ləkə müşahidə edilirsə, müəyyən genetik vəziyyətlər baxımından əlavə müayinə lazım ola bilər.
Göy doğum ləkəsi təhlükəlidirmi?
Bel və sağrı nahiyəsində yaranan göy və ya boz-göy doğum ləkəsi çox vaxt anadangəlmə dermal melanositozla əlaqəlidir. Bu vəziyyət adətən xoşxassəlidir və uşaqlıq dövründə tədricən solur. Lakin qeyri-adi yerləşən və ya dəyişən göyümtül törəmələr dermatoloq tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
Doğum ləkəsi lazerlə götürülə bilərmi?
Bəzi damar mənşəli doğum ləkələri, xüsusilə port-wine stain, uyğun lazer texnologiyası ilə müalicə oluna bilər. Lakin bütün doğum ləkələri üçün lazer uyğun deyil. Müalicə seçimi ləkənin növündən, ölçüsündən, yerləşdiyi nahiyədən və uşağın fərdi xüsusiyyətlərindən asılıdır.
Doğum ləkəsi nə vaxt həkimə göstərilməlidir?
Doğum ləkəsi ilk dəfə müşahidə edildikdə onun növünü müəyyənləşdirmək üçün həkimə göstərilməsi faydalıdır. Xüsusilə ləkə sürətlə böyüyürsə, göz və ağız yaxınlığında yerləşirsə, ağrıyırsa, qanayırsa və ya böyük anadangəlmə piqmentli törəmə şəklindədirsə, müayinə gecikdirilməməlidir.
